فندق یکی از درختان مثمر پرطرفدار در باغ ها و مزارع ایران است که به دلیل مغز خوش طعم و پرخاصیتش، طرفداران زیادی دارد. با این حال بسیاری از باغداران و حتی کسانی که یک اصله فندق در حیاط خانه خود کاشته اند، با مشکلی رایج روبرو می شوند، درخت سال ها رشد می کند، برگ می دهد و حتی گل هم می زند، اما میوه ای در آن دیده نمی شود یا محصولی بسیار ناچیزی به دست می آید. در ادامه به مهم ترین دلایل بار ندادن درخت فندق می پردازیم تا بتوان با شناخت هر یک، راهکار مناسب برای رفع آن پیدا کرد.
دلایل بار ندادن درخت فندق
بار ندادن درخت فندق معمولا یک علت واحد ندارد و ترکیبی از عوامل ژنتیکی، اقلیمی، خاکی و مدیریتی در آن دخیل است. در این بخش این موضوع را به طور کامل بررسی می کنیم.
نبود درخت نر مناسب برای گرده افشانی
فندق گیاهی یک پایه است، اما گل نر و ماده روی شاخه های جداگانه قرار دارند و اغلب ارقام از نظر زمان گلدهی گل نر و ماده با هم هماهنگ نیستند، این پدیده باعث می شود گرده در زمان مناسب برای باروری گل ماده در دسترس نباشد. به همین دلیل کاشت تک درخت فندق در بسیاری از موارد به باردهی ضعیف یا صفر منجر می شود. برای گرده افشانی موفق باید حداقل دو رقم متفاوت با زمان گل دهی هم پوشان در کنار هم کاشته شوند. فاصله مناسب بین درخت نر و ماده معمولا کمتر از سی متر توصیه می شود تا انتقال گرده به آسانی صورت گیرد. انتخاب ارقام سازگار از نظر ژنتیکی نقش تعیین کننده ای در حل این مشکل دارد.
گرده افشانی ناقص به دلیل شرایط جوی نامساعد
گرده افشانی فندق به وسیله باد انجام می شود و هیچ وابستگی به زنبور یا حشرات ندارد. بارندگی، رطوبت بالا یا بی بادی در زمان گلدهی می تواند مانع پراکنش گرده در هوا شود. اگر در روزهای گلدهی هوا بارانی یا کاملا ساکن باشد، دانه های گرده به گل های ماده نمی رسند. سرمای ناگهانی در این باز زمانی نیز می تواند گرده را از بین ببرد یا به کلاله گل ماده آسیب بزند. این وضعیت به ویژه در مناطقی با آب و هوای بهاری متغیر شایع تر است. نتیجه این اختلال، ریزش گل و عدم تشکیل میوه در آن فصل خواهد بود.
کمبود سن و عدم رسیدن درخت به بلوغ باروری
درخت فندق برخلاف برخی درختان میوه دیگر، دیرباردهی محسوب می شود و معمولا بین چهار تا هفت سال پس از کاشت نیاز دارد تا به بلوغ کافی برای تولید میوه برسد. بسیاری از باغداران که درخت جوان دارند، انتظار میوه دهی زودهنگام را دارند و این انتظار با واقعیت فیزیولوژیک گیاه همخوانی ندارد. عواملی مانند نوع پایه، شرایط تغذیه و رقم انتخابی می توانند این بازه زمانی را کوتاه تر یا طولانی تر کنند. تا زمانی که ساختار ریشه و شاخه ها به اندازه کافی توسعه نیابد، انرژی گیاه بیشتر صرف رشد رویشی می شود. صبر و مراقبت منظم در این دوره اهمیت زیادی دارد. عجله در قضاوت درباره بی باری درخت جوان می تواند نتیجه گیری اشتباهی به همراه داشته باشد.
هرس نادرست یا عدم هرس منظم
هرس نامناسب یکی از رایج ترین دلایل کاهش باردهی در باغ های فندق است. حذف بیش از حد شاخه های جوان که محل تشکیل گل هستند، مستقیما محصول سال بعد را کاهش می دهد. از سوی دیگر عدم هرس نیز باعث تراکم شاخه ها، کاهش نفوذ نور و تهویه ضعیف در تاج درخت می شود. فندق روی شاخه های یک ساله گل می دهد، بنابراین شناخت الگوی رشد گیاه پیش از هرس ضروری است. هرس باید در فصل خوب و به صورت اصولی برای هدایت نور به داخل تاج انجام شود. عدم توجه به این نکته می تواند سال ها باردهی درخت را مختل کند. مشورت با متخصص باغبانی برای تنظیم الگوی هرس بسیار مفید خواهد بود.
کمبود نور آفتاب کافی
فندق درختی است که برای تشکیل جوانه گل و رشد میوه به نور مستقیم و کاهش آفتاب نیاز دارد. کاشت در سایه درختان بلندتر یا نزدیک به ساختمان ها باعث کاهش شدید انرژی دریافتی گیاه می شود. در شرایط کم نوری، درخت بیشتر انرژی خود را صرف رشد رویشی و کشیدگی شاخه ها می کند نه تولید گل و میوه. این مشکل به خصوص در باغ های پرتراکم یا حیاط های کوچک شهری بیششتر دیده می شود. جا به جایی درخت در سال های اولیه یا هرس درختان مجاور می تواند این مسئله را برطرف کند. انتخاب محل کاشت با حداقل شش ساعت آفتاب مستقیم روزانه توصیه می شود. توجه به نور از همان ابتدای کاشت نهال از بروز این مشکل جلوگیری می کند.
تغذیه نامتعادل و کمبود عناصر ریزمغذی
کمبود عناصری مانند بور، روی و پتاسیم در خاک می تواند به طور مستقیم روی تشکیل گل و باروری آن اثر بگذارد. بور نقش مهمی در جوانه زنی دانه گرده و رشد لوله گرده دارد و کمبود آن باروری را کاهش می دهد. از سوی دیگر کوددهی بیش از حد نیتروژن باعث رشد شدید برگ و شاخه به قیمت کاهش گل دهی می شود. تعادل بین عناصر ماکرو و میکرو باید بر اساس آزمایش خاک تنظیم شود، نه حدس و گمان. مصرف کود حیوانی پوسیده همراه با عناصر ریزمغذی در فصل مناسب نتیجه بهتری دارد. آزمایش دوره ای خاک راه مطمئنی برای شناسایی کمبودهای تغذیه ای است.
آبیاری نامناسب، چه کمبود و چه بیش از حد
فندق به رطوبت متعادل خاک نیاز دارد و هرگونه افراط یا تفریط در آبیاری روی باردهی اثر منفی می گذارد. کم آبی در زمان تشکیل جوانه گل باعث ریزش آن ها می شود و تنش خشکی در تابستان کیفیت و اندازه میوه را کاهش می دهد. در مقابل، آبیاری بیش از حد و ماندابی شدن خاک به ریشه آسیب می زند و جذب مواد غذایی را مختل می کند. زهکشی ضعیف خاک این مشکل را تشدید می کند و ممکن است به پوسیدگی ریشه منجر شود. برنامه آبیاری باید متناسب با فصل، نوع خاک و سن درخت تنظیم شود. استفاده از آبیاری قطره ای کنترل بهتری بر میزان رطوبت خاک فراهم می کند.
سرمازدگی بهاره و یخبندان دیررس
گل های فندق نسبت به سرمای دیرس بهاری بسیار حساس هستند و حتی چند درجه کاهش دما در این دوره می تواند گل ها را از بین ببرد. این پدیده به خصوص در مناطقی با نوسانات دمایی شدید بهاری شایع است و باعث می شود درختی که ظاهرا سالم است، محصولی تولید نکند. سرمازدگی گاهی فقط بخشی از گل ها را نابود می کند و باردهی را به جای صفر شدن، بسیار کاهش می دهد. انتخاب ارقامی با گلدهی دیرتر می تواند خطر برخورد با سرمای بهاره را کاهش دهد. کاشت درخت در دامنه ها به جای گودی های سرد نیز به فرار از هوای سرد کمک می کند. پایش پیش بینی هواشناسی در فصل گلدهی برای اقدامات پیشگیرانه توصیه می شود.
رقم نامناسب برای اقلیم منطقه
هر رقم فندق برای اقلیم خاصی از نظر دما، رطوبت و طول دوره سرمایی زمستانه سازگاری بهتری دارد. کاشت رقمی که نیاز سرمایی آن با شرایط منطقه هم خوانی ندارد، باعث اختلال در گلدهی طبیعی می شود. برخی ارقام برای مناطق معتدل کوهستانی مناسب اند و در مناطق گرم و خشک عملکرد ضعیفی دارند. عدم تطابق رقم با اقلیم می تواند سال ها ادامه یابد بدون اینکه علت اصلی مشخص شود. مشوت با مراکز تحقیقات کشاورزی محلی پیش از کاشت به انتخاب رقم درست کمک می کند جایگزینی رقم نامتناسب با رقم بومی سازگار معمولا مشکل را به طور اساسی حل می کند.
آفات و بیماری های مؤثر بر گل و میوه
آفاتی مانند کرم گردو و بید فندق می توانند به جوانه های گل و میوه های تازه تشکیل شده حمله کنند و باعث ریزش زودهنگام آن ها شوند. برخی بیماری های قارچی و باکتریایی نیز شاخه های جوان محل تشکیل گل را خشک می کنند و مستقیما بر باردهی اثر می گذارند. عدم کنترل به موقع این آفات در فصل رشد می تواند خسارت پنهانی ایجاد کند که تنها در زمان برداشت آشکار می شود. بازدید منظم از درخت و شناسایی زودهنگام علائم آلودگی نقش مهمی در پیشگیری دارد. استفاده از روش های تلفیقی کنترل آفات بر پایه اصول کشاورزی پایدار توصیه می شود. رعایت بهداشت باغ و حذف شاخه های آلوده از گسترش آفت جلوگیری می کند.
تراکم بیش از حد کاشت و رقابت بین درختان
فاصله نامناسب بین درختان فندق باعث رقابت شدید بر سر نور، آب و مواد غذایی خاک می شود. در باغ های پرتراکم، ریشه ها به سرعت با یکدیگر تداخل پیدا می کنند و رشد هر درخت را محدود می کنند. این رقابت انرژی گیاه را کاهش می دهد و اولویت را به رشد رویشی به جای تولید گل و میوه می دهد. تاج درختان نیز در فاصله کم به هم می رسد و سایه اندازی متقابل مانع رسیدن نور کافی می شود. فاصله استاندارد کاشت بسته به رقم و روش هرس معمولا بین چهار تا شش متر توصیه می شود. تنک کردن باغ های قدیمی پرتراکم می تواند باردهی درختان باقی مانده را به طور محسوسی بهبود بخشد.
کهنسالی درخت و افت طبیعی باروری
درختان فندق مانند سایر گیاهای مثمر، پس از رسیدن به سنین بالا وارد مرحله افت تدریجی باروری می شوند. شاخه های قدیمی توان تولید جوانه گل جدید از دست می دهند و بخش عمده محصول از شاخه های جوان تر تأمین می شود. عدم تجدید حیات درخت از طریق هرس اصلاحی باعث تسریع این روند کهنسالی می شود. در چنین شرایطی هرس شدید و اصلاحی برای تحریک رشد شاخه های جوان جایگزین ضروری است. جایگزین تدریجی درختان بسیار مسن با نهال های جدید نیز راهکاری بلندمدت محسوب می شود. مدیریت صحیح این مرحله می تواند عمر مفید باغ را به طور قابل توجهی افزایش دهد.
عدم تعادل هورمونی ناشی از رویش افراطی
هنگامی که درخت انرژی زیادی صرف رشد شاخه و برگ می کند، تعادل هورمونی طبیعی آن به نفع رشد رویشی و به ضرر گل دهی تغییر می کند. این حالت اغلب در نتیجه کوددهی نیتروژنه بیش از حد یا هرس نادرست ایجاد می شود. شاخه های بسیار قوی و پرشاخ و برگ معمولا گل کمتری نسبت به شاخه های متعادل تولید می کنند. کنترل رشد رویشی از طریق هرس تابستانه سبک می تواند به بازگرداندن تعادل هورمونی کمک کند. کاهش تدریجی کود ازته و جایگزینی آن با عناصر متعادل کننده نیز مؤثر است. این مشکل معمولا در درختان جوان و پرقدرت بیشتر مشاهده می شود.
تنش گرمایی و خشکی در فصل تابستان
گرمای شدید همراه با خشکی هوا در تابستان می تواند روی رشد میوه تازه تشکیل شده فندق اثر منفی بگذارد و باعث ریزش یا کوچک ماندن آن شود. این تنش به ویژه در مناطق با تابستان های گرم و کم باران که آبیاری منظم انجام نمی شود، شدیدتر است. درخت تحت تنش گرمایی انرژی خود را بیشتر صرف بقا می کند تا تکمیل رشد میوه، که در نهایت به افت کمی و کیفی محصول منجر می شود. مالچ پاشی اطراف ریشه برای حفظ رطوبت خاک و کاهش دمای سطحی راهکاری ساده و مؤثر است. آبیاری منظم در ساعات خنک روز نیز به کاهش فشار گرمایی روی درخت کمک می کند. توجه به این عامل در مناطق گرمسیری اهمیت ویژه ای دارد.
امیدواریم مطالب این مقاله برای شما مفید بوده باشد، در پایان به شما پیشنهاد می کنیم مقالات کاشت فندق، کود برای فندق و کاشت فندق برای گلدان مطالعه فرمایید.
منبع : آرگا
