توکسوپلاسموز در بارداری نوعی عفونت است که توسط یک انگل میکروسکوپی ایجاد می شود. انگلی که ممکن است از راه غذای آلوده، گوشت نیم پز، سبزیجات و میوه های خوب نشسته یا تماس با خاک و مدفوع گربه منتقل شود. بیشتر افراد آلوده هیچ علامت مشخصی ندارند و حتی ممکن است هرگز متوجه ابتلا نشوند، اما در دوران بارداری شرایط متفاوت است، چون اگر عفونت برای نخستین بار در این دوران رخ دهد، احتمال انتقال به جنین وجود دارد. این موضوع باعث می شود شناخت راه های انتقال، روش های پیشگیری، علائم، شیوه تشخیص و درمان اهمیت زیادی پیدا کند. در ادامه این مطلب همه چیز را در مورد توکسوپلاسموز در بارداری توضیح خواهیم داد.
توکسوپلاسموز در بارداری چیست؟
توکسوپلاسموز نوعی عفونت انگلی است و بسیاری از افراد در طول زندگی بدون آن که بدانند با این انگل تماس پیدا می کنند و معمولا مشکل خاصی هم برایشان ایجاد نمی شود. اهمیت اصلی این بیماری در بارداری به این دلیل است که اگر مادر برای نخستین بار در این دوران آلوده شود، امکان درگیری جنین وجود دارد. این انتقال می تواند در برخی موارد باعث عوارضی برای رشد و سلامت جنین شود، به خصوص اگر عفونت تشخیص داده نشود. شدت عارضه همیشه یکسان نیست و به زمان ابتلا در بارداری، سرعت تشخیص و شروع درمان بستگی دارد. به همین دلیل، شناخت دقیق این بیماری در بارداری بخشی مهم از مراقبت آگاهانه مادر و جنین به شمار می آید.
عامل ایجاد بیماری و ویژگی های انگل توکسوپلاسما
عامل بیماری توکسوپلاسموز انگل میکروسکوپی است که توانایی زندگی در بدن انسان و بسیاری از حیوانات را دارد. این انگل چرخه زندگی پیچیده ای دارد، اما گربه ها میزبان اصلی آن هستند و بخشی از چرخه در بدن آن ها کامل می شود. انگل می تواند به شکل های مختلف در محیط، گوشت حیوانات و بدن انسان وجود داشته باشد و از همین راه ها منتقل شود. پس از ورود به بدن، سیستم ایمنی معمولا آن را مهار می کند، اما ممکن است انگل به صورت نهفته در بدن باقی بماند. در فرد سالم، این نهفتگی اغلب بی خطر است و علامت مهمی ایجاد نمی کند، اما در بارداری توجه بیشتری لازم دارد. علت این توجه آن است که عفونت تازه در مادر می تواند از جفت عبور کند و به جنین برسد.
راه های انتقال توکسوپلاسموز به مادران باردار
انتقال این عفونت بیشتر از راه خوردن گوشت خام یا نیم پز آلوده، سبزی و میوه شسته نشده و آب آلوده اتفاق می افتد. تماس دست با خاک آلوده هنگام باغبانی یا تماس با مدفوع گربه نیز می تواند زمینه انتقال را فراهم کند. اگر فرد پس از تماس با منبع آلودگی دست های خود را خوب نشوید و سپس غذا بخورد، احتمال ورود انگل بیشتر می شود. برخلاف تصور رایج، صرفا نوازش گربه راه اصلی انتقال نیست و مسئله اصلی تماس با مدفوع آلوده است. گاهی اوقات نیز عفونت از راه پیوند عضو یا انتقال خون رخ می دهد، اما این روش ها بسیار نادرتر از راه غذایی هستند. در بارداری، توجه به همین مسیرهای شایع انتقال می تواند نقش مهمی در پیشگیری و آرامش خاطر مادر داشته باشد.
میزان خطر انتقال به جنین در سه ماهه های بارداری
احتمال انتقال عفونت از مادر به جنین در طول بارداری ثابت نیست و با افزایش سن بارداری بیشتر می شود. یعنی در سه ماهه اول احتمال انتقال کمتر است، اما اگر انتقال رخ دهد، عارضه ها ممکن است شدیدتر باشند. در سه ماهه دوم، هم خطر انتقال و هم احتمال آسیب در حد میانی قرار می گیرد و بررسی دقیق اهمیت زیادی دارد. در سه ماهه سوم بارداری، انتقال به جنین شایع تر می شود، اما در بسیاری از موارد شدت آسیب کمتر از ابتدای دوران بارداری است. این تفاوت باعث می شود زمان ابتلای مادر در تصمیم گیری درمانی و پیشگیری های بعدی نقش اساسی داشته باشد. پزشک با توجه به همین زمان بندی، نوع آزمایش، نیاز به بررسی جنین و شیوه درمان را تعیین می کند.
نشانه های توکسوپلاسموز در مادران باردار
بیشتر زنان باردار هیچ علامت واضحی ندارند و همین موضوع تشخیص بیماری را دشوارتر می کند. در برخی موارد، علائمی خفیف و شبیه یک سرماخوردگی ساده یا آنفولانزای سبک دیده می شود. تب خفیف، بدن درد، خستگی، گلودرد و بزرگ شدن غدد لنفاوی به خصوص در ناحیه گردن از علائم ممکن هستند. گاهی آنقدر این علائم خفیف اند که فرد آن ها را جدی نمی گیرد یا به دلایل دیگری نسبت می دهد. به همین دلیل نداشتن علامت به معنی نبود عفونت نیست و در شرایط مشکوک باید آزمایش انجام شود. در واقع تکیه بر علائم به تنهایی کافی نیست و بررسی آزمایشگاهی نقش مهمی در تشخیص دارد.
عوارض احتمالی توکسوپلاسموز برای جنین
اگر عفونت در بارداری به جنین منتقل شود، شدت پیامدها می تواند از خفیف تا جدی متفاوت باشد. مغز و چشم از مهم ترین اندام هایی هستند که ممکن است تحت تأثیر بگیرند و نیاز به پیگیری بیشتر داشته باشند. برخی جنین ها ممکن است در دوران بارداری یا هنگام تولد علامت مشخصی نداشته باشند، اما بعدها دچار مشکل شوند. اختلالات بینایی، التهاب شبکیه، مشکلات عصبی، بزرگ شدن کبد و طحال یا تغییرات مغزی از عوارض شناخته شده هستند. در موارد شدیدتر، احتمال محدودیت رشد، زایمان زودرس یا حتی از دست رفتن بارداری نیز مطرح می شود. البته این پیامدها در همه موارد رخ نمی دهند و تشخیص و درمان به موقع می تواند میزان خطر را کاهش دهد.
پیشگیری از ابتلا به عفونت انگلی در مادران باردار
روش های زیادی وجود دارند که با رعایت هر کدام از این موارد، می توان تا حد زیادی از ابتلا به عفونت انگلی توکسوپلاسموز در دوران بادراری جلوگیری کرد:
- مصرف انواع گوشت در بارداری ممکن است مضراتی به دنبال داشته باشد. به همین دلیل حتما از پخت کامل آن مطمئن شوید، سپس اقدام به مصرف گوشت کنید.
- میوه ها و سبزیجات را قبل از مصرف ضد عفونی کرده و سپس میل نمایید.
- در مصرف آب آشامیدنی دقت کنید. لازم است آبی که برای آشامیدن استفاده می کنید، کاملا تصفیه شده و سالم باشد.
- به هیچ عنوان از تخم مرغ خام یا عسلی و شیر غیرپاستوریزه استفاده نکنید. ضمنا هر نوشیدنی یا خوراکی که دارای تخم مرغ خام و شیر پاستوریزه نشده هست را باید حذف کنید.
- از لمس کردن حیواناتی که بی سرپرست هستند باید خودداری کنید. در صورت لمس آن ها، باید در اسرع وقت دست های خود را با آب و صابون تمیز بشویید.
- اگر گربه خانگی دارید و به صورت منظم انگل زدایی و واکسیناسیون گربه را انجام می دهید، احتمال ابتلا به این بیماری بالا نیست. در غیر این صورت برای تشخیص توکسوپلاسموز به دامپزشک مراجعه کنید.
- در دوران بارداری، تعویض و تمیز کردن خاک گربه را به فرد دیگری از خانواده واگذار کنید.
- به صورت روزانه خاک گربه را تمیز کنید و در صورت نیاز، خاک را تعویض کرده و ظرف مخصوص را حتما بشویید. اگر این عملکرد به طور درست انجام نشود، ممکن است گربه در فضای دیگری از خانه دستشویی کند.
- به گربه فقط غذای کنسروی مخصوص یا غذای خشک بدهید. ممکن است با دادن غذاهای خام و ناسالم، انگل را به حیوان منتقل کنید.
- اگر خارج از منزل به خصوص در باغ یا حیاط مشغول به کار هستید، باید از دستکش استفاده کنید و بلافاصله بعد از پایان کار، دست های خود را با آب و صابون بشویید.
- ظروفی که برای برش و بسته بندی گوشت خام استفاده می کنید، مانند چاقو و تخته برش را با مایع مخصوص ظرفشویی و آب گرم بشویید.
- اگر گلدان، ظرف خاک یا جعبه شنی در منزل دارید، روی آن ها را بپوشانید یا در صورت امکان از منزل خارج کنید تا در دسترس گربه نباشد. خاک آلوده می تواند باعث انتقال عفونت انگلی به گربه شود. به همین دلیل ممکن است در زمان تعویض خاک مخصوص دستشویی گربه، عفونت به شما نیز انتقال داده شود. بنابراین انگل زدایی و واکنسیناسیون حیوان را در مدت زمان مقرر شده انجام دهید تا از انواع بیماری ها در امان باشید.
اقدامات لازم در صورت ابتلا به عفونت انگلی توکسوپلاسموز در دوران بارداری
اگر در دوران بارداری به این عفونت مبتلا شده اید باید اقدامات زیر را انجام دهید.
- خوشبختانه در کشور ما به صورت روتین، تمام مادرانی که قصد بارداری دارند، از لحاظ عفونت انگلی توکسوپلاسموز مورد بررسی قرار می گیرند.
- به طور کلی، وجود انگل در دوران حاملگی خطرناک است. توکسوپلاسموز نیز جزو عفونت های شایع انگلی است که ممکن است خطرناک باشد. اگر در بارداری یا مدت زمان کوتاهی قبل از اقدام برای بارداری، برای اولین بار به توکسوپلاسموز مبتلا شوید، احتمال دارد ریسک نقایص در زمان تولد نوزاد، سقط و مرده زایی تا حد قابل توجهی افزایش پیدا کند.
- البته لازم است بدانید احتمال ابتلا به توکسوپلاسموز در بارداری برای اولین بار، بالا نیست. همچنین در صورت ابتلای مادر باردار، لزوما جنین نیز دچار توکسوپلاسموز و مشکلات پس از آن نخواهد شد.
- در صورت ابتلای مادر باردار به این نوع عفونت، از امواج اولترا سوند برای تصویربرداری از جنین استفاده می شود. از طریق سونوگرافی، می توان مایع تجمع یافته درون مغز جنین را به طور دقیق شناسایی کرد. این ویژگی یکی از علائم ابتلای جنین به انگل توکسوپلاسموز است. سایر نشانه ها به وسیله توکسوپلاسموز بررسی خواهند شد.
- در دوران بارداری به وسیله یک سوزن بلند و باریک، از مقداری مایع آمنیوتیک که اطراف جنین را در داخل کیسه آمنیوتیک پر کرده است، نمونه برداری انجام می شود. مایع از لحاظ علائم عفونت انگلی در آزمایشگاه بررسی می شود. برای انجام این نوع آزمایش، خانم باردار باید حداقل هفته چهاردهم بارداری را تمام کرده و به هفته پانزدهم وارد شده باشد.
منبع : آرگا
