صرع در نوزادان یکی از پیچیده ترین اختلالات عصبی دوران ابتدایی زندگی است که به دلیل حساسیت بالای مغز، در ماه های نخست بعد از تولد، اهمیت ویژه ای دارد. بروز تشنج در این دوره سنی می تواند برای والدین بسیار نگران کننده باشد، زیرا علائم در نوزادان اغلب با آنچه در کودکان بزرگ تر یا بزرگسالان دیده می شود تفاوت دارد و گاهی به راحتی قابل تشخیص نیست. مغز نوزاد در حال رشد و تکامل سریع است و هرگونه فعالیت الکتریکی غیر طبیعی می تواند نشانه ای از اختلال زمینه ای مهم باشد. به همین دلیل شناخت دقیق علائم، علل، روش های تشخیص و درمان صرع در نوزادان از اهمیت اساسی برخوردار هستند. در این مطلب به بررسی دلایل، نشانه ها و راه های تشخیص اختلال صرع در نوزادان می پردازیم.
بررسی اختلال صرع در نوزادان
صرع به طور کلی به وضعیتی گفته می شود که در آن فرد دچار حملات تشنجی مکرر ناشی از تخلیه غیر طبیعی و همزمان سلول های عصبی مغز می شود. در نوزادان، این تخلیه های غیر عادی ممکن است به شکل حرکات ظریف، تغییر در تنفس، مکث های کوتاه در هوشیاری یا حرکات غیر عادی اندام ها ظاهر شود. از آن جا که سیستم عصبی در این سن هنوز کامل نشده است، الگوی تشنج می تواند متفاوت و حتی نامشخص باشد. درک تفاوت میان تشنج های خوش خیم نوزادی و صرع پایدار اهمیت زیادی دارد. برخی از نوزادان ممکن است به دلیل مشکلات موقتی مانند کاهش قند خون یا اختلالات الکترولیتی دچار تشنج شوند که با اصلاح علت زمینه ای برطرف می شود. اما در مواردی که حملات تکرار شوند و منشا مغزی مشخصی داشته باشند، تشخیص صرع مطرح می شود.
علائم صرع در اطفال
نشانه های صرع در نوزادان اغلب ظریف تر از آن چیزی است که بسیاری از افراد تصور می کنند. برخلاف بزرگسالان که تشنج معمولا با حرکات شدید و از دست دادن کامل هوشیاری همراه است، در نوزادان ممکن است شبیه لرزش های کوتاه یا تکان های ریتمیک باشند. گاهی نیز حرکات فقط در یک سمت بدن دیده می شود که می تواند نشانه ای از درگیری یک بخش خاص از مغز باشد. تغییر در وضعیت چشم ها از دیگر علائم مهم است. خیره شدن ناگهانی، انحراف چشم ها به یک سمت، پلک زدن سریع یا حرکات غیر طبیعی مردمک ها نیز می تواند نشانه فعالیت غیر عادی مغزی باشد. برخی نوزادان در هنگام تشنج برای چند ثانیه ارتباط چشمی خود را از دست می دهند و به نظر می رسد به محرک های محیطی پاسخ نمی دهند.
اختلال در تنفس نیز ممکن است دیده شود. به این صورت که در برخی موارد، نوزاد برای چند لحظه تنفس را متوقف می کند یا الگوی تنفسی او نامنظم می شود. تغییر رنگ پوست به سمت کبودی، به خصوص در اطراف لب ها، می تواند از علائم هشداردهنده باشد. سفت شدن ناگهانی عضلات یا برعکس، شل شدن غیرعادی بدن نیز از دیگر علائم تشنج محسوب می شود. در برخی از نوزادان، بدن به طور ناگهانی خم می شود یا سر به جلو می افتد که می تواند نشانه اسپاسم های شیرخوارگی باشد.
دلایل صرع در اطفال
عوامل متعددی می توانند در بروز بیماری صرع در ماه های نخست زندگی نقش داشته باشند. یکی از مهم ترین دلایل، آسیب مغزی در دوران بارداری یا حین زایمان است. کمبود اکسیژن هنگام تولد می تواند باعث آسیب سلول های عصبی شود و زمینه بروز تشنج را فراهم کند. عفونت های سیستم عصبی مرکزی نیز از علل مهم به شمار می روند. عفونت هایی مانند مننژیت یا انسفالیت در صورت درگیری مغز می توانند فعالیت الکتریکی طبیعی را مختل کنند. تشخیص و درمان سریع این عفونت ها برای پیشگیری از آسیب های دائمی اهمیت زیادی دارد.
اختلالات متابولیک مانند کاهش قند خون، کاهش کلسیم یا عدم تعادل الکترولیت ها نیز می توانند محرک تشنج باشند. در برخی موارد، این مشکلات موقتی هستند و با اصلاح وضعیت متابولیک، حملات برطرف می شوند. نقایص مادرزادی ساختار مغز یکی دیگر از عوامل زمینه ای است. برخی نوزادان با ناهنجاری های تکاملی مغز متولد می شوند که باعث اختلال در ارتباط طبیعی سلول های عصبی می شود. این وضعیت می تواند منجر به صرع مقاوم به درمان شود. در مواردی نیز علت ژنتیکی مطرح است. برخی سندرم های ژنتیکی با بروز تشنج در دوره نوزادی همراه هستند و نیاز به بررسی تخصصی دارند.
انواع تشنج در دوره نوزادی
تشنج های نوزادی براساس الگوی بالینی و یافته های الکتروانسفالوگرافی به انواع مختلفی تقسیم می شوند.
- تشنج تونیک: یکی از انواع شایع است که با سفت شدن ناگهانی عضلات همراه است. در این حالت ممکن است اندام ها کشیده و بدن سفت شود.
- تشنج های کلونیک: این نوع تشنج ها با حرکات ریتمیک و تکرارشونده مشخص می شوند. همچنین حرکات می تواند محدود به یک اندام باشد یا بخش بزرگ تری از بدن را درگیر کند.
- تشنج میوکلونیک: نوع دیگر تشنج های میوکلونیک است که به صورت تکان های کوتاه و ناگهانی عضلات دیده می شود. این تکان ها ممکن است بسیار سریع باشند و گاهی با حرکات طبیعی اشتباه گرفته شوند.
- اسپاسم های شیرخوارگی: این نوع اسپاسم ها اغلب به صورت خم شدن ناگهانی بدن یا حرکت همزمان دست ها و پا دیده می شوند و نیاز به بررسی فوری دارند.
انواع سندرم های صرعی اختصاصی دوران نوزادی
در برخی نوزادان، تشنج ها در قالب سندرم های تعریف شده بروز می کنند که ویژگی های بالینی و الکتریکی خاص خود را دارند. یکی از این اختلالات، انسفالوپاتی‌های صرعی زودرس است که با شروع تشنج در روزها یا هفته های اول زندگی همراه بوده و و معمولا الگوهای غیر طبیعی مشخص در نواز مغزی دیده می شود. این سندرم ها اغلب با اختلال در رشد عصبی همراه هستند و نیاز به مدیریت تخصصی دارند.
برخی سندرم ها منشا ژنتیکی شناخته شده دارند و با جهش در ژن های مرتبط با کانال های یونی سلول های عصبی ایجاد می شوند. در این موارد، بررسی ژنتیکی می تواند به تعیین پیش آگهی و انتخاب درمان هدفمند کمک کند. تشخیص دقیق نوع سندرم اهمیت زیادی دارد، زیرا پاسخ به درمان در هر یک متفاوت است.
روش های تشخیص صرع در دوره نوزادی
تشخیص صرع در نوزادان نیازمند ارزیابی دقیق بالینی و استفاده از ابزارهای تخصصی است.
- نخستین گام، شرح حال کامل از والدین درباره نحوه بروز حملات، مدت زمان آن ها و شرایط وقوع است. ثبت ویدئویی حملات توسط والدین می تواند به پزشک در تشخیص این اختلال کمک زیادی کند.
- معاینه عصبی دقیق برای بررسی تون عضلانی، سطح هوشیاری و واکنش های نوزاد اهمیت دارد. بعد از آن معمولا انجام نوار مغزی توصیه می شود. الکتروانسفالوگرافی می تواند الگوهای غیر طبیعی فعالیت الکتریکی مغز را نشان دهد و نوع تشنج را مشخص کند.
- در برخی موارد، تصویربرداری های مغزی مانند ام آر آی برای بررسی ساختار مغز انجام می شود. این روش می تواند ناهنجاری های مادرزادی یا آسیب های مغزی را آشکار کند.
- آزمایش های خونی نیز برای بررسی اختلالات متابولیک، عفونت ها یا مشکلات ژنتیکی انجام می شود. تشخیص دقیق علت زمینه ای نقش مهمی در انتخاب مناسب دارد.
مراقبت از نوزاد هنگام بروز تشنج
آگاهی والدین از نحوه برخورد صحیح با حمله تشنجی نقش مهمی در ایمنی نوزاد دارد. یکی از اقدامات ضروری هنگام تشنج این است که باید نوزاد را در وضعیت ایمن و ترجیحا به پهلو قرار داد تا خطر خفگی کاهش یابد. از قرار دادن اشیای مختلف در دهان نوزاد خودداری شود. مدت زمان حمله باید ثبت شود و در صورت طولانی شدن یا تکرار سریع، مراجعه به مرکز درمانی ضروری است. حفظ آرامش و مشاهده دقیق علائم به پزشک در ارزیابی بهتر کمک می کند.
درمان صرع در اطفال
درمان صرع در نوزادان بر اساس علت زمینه ای، نوع تشنج و شرایط عمومی نوزاد تعیین می شود. در مواردی که تشنج ناشی از یک مشکل متابولیک موقتی باشد، اصلاح آن مشکل می تواند حملات را متوقف کند. داروهای ضد تشنج رایج ترین روش درمان هستند. انتخاب دارو با توجه به نوع تشنج و وضعیت بالینی نوزاد انجام می شود. تنظیم دقیق دوز دارو اهمیت زیادی دارد، زیرا بدن نوزاد نسبت به داروها حساس تر است. در برخی موارد مقاومت به درمان دارویی، روش های تخصصی تر مانند رژیم غذایی خاص یا مداخلات جراحی در سنین بالاتر ممکن است مطرح شود، هر چند در دوره نوزادی معمولا تمرکز بر درمان دارویی و کنترل علت زمینه ای است. پیگیری منظم متخصص مغز و اعصاب کودکان برای ارزیابی پاسخ به درمان و تنظیم دارو ضروری است. بررسی رشد عصبی و تکاملی نوزاد نیز بخش مهمی از روند درمان تشنج و صرع در نوزدان به شمار می رود.
منبع : آرگا
