از مهره های تسبیح برای شمارش عدد تسبیحات، تحمیدات و تکبیرات و به طور کلی شمارش اذکار و ادعیه در دین اسلام استفاده می شود. استفاده از تسبیح تنها در دین اسلام رایج نبوده بلکه در دیگر ادیان هم از تسبیح استفاده می شود. در این مطلب قصد داریم پیرامون تاریخچه تسبیح صحبت کنیم. با ما همراه باشید.
آشنایی با تاریخچه تسبیح
تسبیح در فرهنگ اسلامی جایگاه خاصی دارد و مسلمانان از آن برای شمارش اذکار الهی و ادعیه استفاده می کنند. معمولا مومنان در جانماز خود تسبیح قرار می دهند تا بین دو نماز یا در اتمام نماز به گفتن ذکر و صلوات بپردازند.
حال تسبیح تنها به دین اسلام محدود نیست و در دیگر ادیان هم از تسبیح استفاده می شود. اگر علاقمند هستید تا با تاریخچه پیدایش تسبیح و رواج آن در جامعه اسلامی آشنا شوید با ادامه مطلب همراه ما باشید. همچنین پیشنهاد می شود در صورت تمایل برای اطلاع از تاریخچه گردنبند و تاریخچه ساخت جواهرات از این مقالات هم بازدید نمایید.
خاستگاه تسبیح کجاست؟
تسبیح یا سبحه به مهره هایی متصل به رشته کشیده شده برای شمارش اذکار و ادعیه اطلاق می شود. تسبیح به این معنی در بین فارسی زبانان رایج بوده و در عربی به آن سبحه اطلاق می شود. خاستگاه تسبیح را آسیا می دانند.
ولی مشخص نیست که در کدام سرزمین آسیایی ابداع شده است. در اکثر نقوش و حجاری های برجسته کاخ های سلطنتی آشور، در کاخ پادشاهی سناخریب در مالتای و دیگر رب النوع ها تسبیح کوچکی از مهره در دست دیده شده است. قدیمی ترین تسبیح مربوط به هندوها می باشد. در یکی از منابع چنین عنوان شده که:
ظاهراً قدیمترین اشاره به تسبیح در ادبیات کهن هندو آمده است، با عنوان گانت تیا یعنی ابزار شمارش ، کانچانیا به معنای درخشش و روشنایی ، ماتا ، مالیکا به معنای تاج گل و سوترا به معنای رشته (نخ) . پارسایان هندو با این وسیله شمار دعاها و اوراد روزانه خود را نگه می‌داشتند.
در شاخه های مختلف هندو و بودایی، تسبیح ها از لحاظ تعداد دانه و جنس و رنگ متفاوت می باشند و این تفاوت ها معناهای خاصی دارند. در این آیین ها، تسبیح به عنوان طلسم و تغویذ و ضمنا تفال و گاها به صورت تزئینی استفاده می شود.
همچنین تسبیح در مراسم تشرف هم نقش مهمی دارد. در نقل قولی آمده است:
برای ورود به آیین ویشنو (یکی از خدایان در آیین هندو) به گردن فردی که به شش یا هفت سالگی می‌رسد، تسبیحی ۱۰۸ دانه می‌آویزند و اذکار خاصی را با آن به او آموزش میدهند.
کاربرد تسبیح در کشورهای مختلف
ظاهر تسبیح در اکثر تمدن های کهن به عنوان ابزار ثبت اعداد، روزها و برقراری ارتباط از طریق نظام گره نویسی و نشانه های یادآورنده در برخی جوامع کاربرد داشته است. ادوارد تایلر به ساده ترین فرم تسبیح اشاره دارد که رشته نخی از انواع گره ها با رنگ های مختلف بوده و هر گره یک معنا داشته است.
وی نظام گره نویسی را یکی از مشخصات جوامع دوران کهن می داند و عنوان می کند:
در چین باستان مردم رشته‌هایی نخ با گره‌های مختلف به کار می‌بردند که شماره‌ها و فاصله‌ها کار نوشتن را انجام می‌دادند.
در اکثر جوامع کهن مثل روم، یونان، مصر و هند از تسبیح برای نگهداشت روزهای جشن و مراسمات یا برای طلسم و تعویذ و وسیله تفال و تزئین یا نشانه ورود به مرحله خاصی در آیین تشرف استفاده می کردند.
مثلا در افریقای مرکزی خانم های باردار روزها و ماه های بارداری را با زدن گره هایی به رشته نخی محاسبه می کردند. با گذشت زمان و پیشرفت فرهنگ، کاربردهای ابزاری تسبیح در جوامع محدود شد و بیشتر جنبه دینی و مذهبی پیدا کرد.
استفاده از تسبیح در ادیان مختلف
در برخی منابع اشاره شده که سنت استفاده از تسبیح از آسیا به اروپا راه پیدا کرده و توسط قدیس دومینیک و راهبان فرقه و در قرن سیزده میلادی در دین مسیح رایج شده است. ولی برخی تاریخچه استفاده از تسبیح در اروپا را بیشتر از این می دانند.
زیرا در روم باستان، ثروتمندان رشته ای با ده سنگ قیمتی که هر یک نماینده یکی از خدایان بود به گردن آویزان می کردند و این گردنبند نوعی تعویذ بوده است. تسبیح کلیسای کاتولیک رشته بلندی با ۱۵۰ مهره می باشد که به سه دسته ۵۰ تایی تقسیم می شود و به انتهای تسبیح چند مهره و یک صلیب متصل است. تسبیح مسیحیان گاه به فرم حلقه و گاه به شکل رشته بلندی از مهره ها است.
گفته شده که استفاده از تسبیح در بین یهودیان، تحت تاثیر ترک های مسلمان و یونانیان مسیحی بوده است. امروزه برخی یهودیان در روز شنبه و روزهای مقدس تسبیحی با ۳۲ یا ۹۹ مهره را در دست می گیرند.
به طور کلی استفاده از تسبیح در همه ادیان بزرگ دنیا کم و بیش رایج بوده است. قدیمی ترین سند مکتوب مربوط به استفاده از تسبیح به متون ادبی هندو برمی گردد که به رواج استفاده از تسبیح بین برهمن ها اشاره دارد.
در آیین بودا، هر بودایی با در دست داشتن تسبیح به عنوان جزئی از کل و مهره ای کنار مهره های دیگر رشته ای را تشکیل می دهد که در نهایت به بودا متصلشان می سازد. امروزه مسیحیان کلیسای ارتدکس ایرلند هم برای شمارش نمازگزاران از تسبیح های نذرانه استفاده می کنند.
پیدایش تسبیح و ورود آن به دین اسلام
جدا از این که تسبیح را بشر اولیه به شکل طوق و برای زینت از مهره های مختلف استفاده می کرده است اساسا تسبیح از دوران مسیحیت پیدا شده و مسیحیان تسبیح های طویلی که در انتهای آن صلیب بود را به گردن می آویختند.
بنابراین استفاده از تسبیح در آغاز حکم تزئین و زینت را داشته و برای جنس مهره های تسبیح از هر چیزی استفاده می کردند که اغلب شیشه بوده است. بعدها کشیش های شرق از مهره ها برای ذکر اوراد استفاده می کردند و برخی کاتولیک ها هم به این منظور آن را به کار می بردند.
ولی پروتستان ها هرگز به این شکل از تسبیح استفاده نکرده و حتی کسانی که از تسبیح با هدف دینی استفاده می کردند را به اوهام پرستی و خرافات نسبت می دادند. زیرا عقیده دارند حضرت عیسی تقلی و اوهام را منع کرده و تسبیح را جزو احکام مردم می دانند نه احکام خدا.
«آنگاه که کاتبان و فریسیان اورشلیم نزد عیسی آمده گفتند، چرا شاگردان تو از تقلید مشایخ تجاوز می نمایند، او در جواب گفت، شما نیز به تقلید خویش از حکم خدا چرا تجاوز می کنید سپس عبادت را عبث می کنند زیرا که احکام مردم را به منزله ی فرائض تعلیم میدهند.» (انجیل متی باب ۱۵) .
اکثرا عقیده دارند که تسبیح از مسیحیت به اسلام راه یافته و این تصور هست که مسلمانان از کشیش های نستورین در استفاده از تسبیح برای اهداف دینی اقتباس کرده اند. البته برخی پیدایش تسبیح در اسلام را با داستان زیر همراه می دانند:
معروفست که حضرت پیغمبر (ص) بدخترش حضرت زهرا (س) فرمود که در اتمام هر نماز سی و چهار بار سبحان الله گفتن صوابی بزرگ خواهد داشت، و حضرت زهرا (س) برای این منظور نخی سبز رنگ (گویا به همین علت است که انتخاب نخ سبز رنگ را برای تسبیح نماز مستحب می دانند) را سی و چهار بار گره زد و از آن برای حساب و شمارش سبحان الله گفتن در اتمام هر نماز استفاده می نموده اند.
به این ترتیب تسبیح در اسلام از زمان پیامبر به منظور گفتن اذکار الهی استفاده می شده و به تدریج به نسل های بعدی هم منتقل شده است. ناگفته نماند در مورد سابقه پیدایش تسبیح گفته شده یک نوع دانه تسبیح شیشه ای در حفاری های مصر باستان پیدا شده که به ۴ هزار سال قبل باز می گردد.
منبع : آرگا
