کنترل آفات و بیماری ها برای مدیریت بهینه تناوب باردهی و به دست آوردن محصول پایدار و مناسب زیتون در هر سال حائز اهمیت می باشد. شناسایی آفات درخت زیتون می تواند به کنترل به موقع آن ها و کاهش خسارت وارده به پرورش دهندگان درخت زیتون کمک موثری نماید.
آشنایی با انواع آفات درخت زیتون و روش های مبارزه با آن ها
زیتون با اسم علمی Olea europaea درختی همیشه سبز با گونه های مختلف می باشد که کشت و کار آن برای نخستین بار در اطراف دریای مدیترانه انجام شد. هرس، تغذیه و کنترل آفات و بیماری های این درخت برای مدیریت بهینه تناوب باردهی و به دست آوردن محصول مناسب و پایدار هر ساله دارای اهمیت زیادی است.
در باغات زیتون که به شکل سنتی مدیریت می شوند، برداشت محصول مناسب در هر سال امکان پذیر نیست. به طوری که در یک سال تولید گل و میوه بیش از اندازه معمول، سبب کاهش سایز و کیفیت میوه و آسیب فیزیکی به درخت به علت افزایش وزن شاخه ها می گردد.
همچنین این افزایش محصول به علت کاهش قدرت باروری درخت موجب کاهش گل انگیزی و تشکیل میوه و یک سال کم محصول یا خاموش در فصل بعدی می گردد. عوامل مختلفی برای رشد بهینه و تولید کمی و کیفی مناسب زیتون موثر می باشند. از جمله آفات و بیماری ها که شناسایی آن ها و کنترل به هنگام این مشکل می تواند خسارت وارد شده به باغداران زیتون را کاهش دهد. از این رو در ادامه به بررسی آفات درخت زیتون می پردازیم که شامل دو گروه آفات مکنده و چوب خوار هستند.
۱. آفت شپشک سیاه زیتون
یکی از آفات مهم درخت زیتون، شپشک سیاه است که از نظر اقتصادی، خسارت این آفت به زیتون، مرکبات و برخی گیاهان زینتی قابل توجه است. از نظر ظاهری این حشره ماده، بدنی کروی به رنگ قهوه ای متمایل به سیاه دارد. پوسته پشت حشره سخت و با نقش برجسته و آشکار می باشد که با شروع تخم ریزی کم کم این برجستگی پشت حشره، بزرگتر و تیره تر می شود.
این آفت زمستان را به صورت پوره های سن یک و دو در سطح زیرین برگ ها در مجاورت رگبرگ اصلی سپری می کند. در فصل بهار با گرم شدن هوا، پوره ها فعالیت شان را شروع نموده و در آخر بهار و اوایل تابستان حشرات کاملا شروع به تخم ریزی می کنند. این حشره در سال یک نسل دارد.
از روش های کنترل زراعی آفت شپشک سیاه زیتون می توان به موارد زیر اشاره نمود:
- استفاده متعادل از کودهای ازته و آبیاری مناسب برای پیشگیری از ازدیاد آمینو اسید و گردش شیره در درخت
- هرس منظم شاخه های آلوده و قرار دادن شپشک های روی درخت در معرض نور
- به کارگیری رقم های مقاوم به آفات مانند رقم بومی روغنی، زرد، و ..
جهت کنترل شیمیایی می توان در اواخر فصل پاییز یا ابتدای زمستان، حداقل ۱۴ روز قبل از قلمه گیری، سمپاشی با روغن ولک ۲-۳ درصد به تنهایی یا همراه با دیازینون یک در هزار به مقدار یک تا دو درصد روغن صورت گیرد. همزمان اجرای هرس جامی در هنگام عدم فعالیت دشمنان طبیعی بهترین تاثیر را روی پوره های زمستان گذران خواهد داشت.
در باغ مادری اگر پوره ها از تخم بیرون آمده باشند پیش از تشکیل پوسته سخت حفاظتی در بهار با دیازینون ۵.۱ در هزار می توان سمپاشی نمود و با نظر کارشناس، در صورت خنک بودن هوا میتوان به این محلول، روغن ولک به نسبت یک در هزار اضافه و سم پاشی را پس از دو هفته تا ۲۰ روز تکرار کرد.
ضمنا ضد عفونی کردن قلمه های باغ مادری با سم دیازینون ۲ در هزار برای کنترل آلودگی موثر خواهد بود. اگر حشره بالغ شده باشد، سم پاشی در این مرحله تاثیری ندارد. از دشمنان طبیعی شپشک سیاه می توان به کفشدوزک نقطه دار، کفشدوزک آدالیا و کفشدوزک ۱۴ نقطه ای اشاره نمود.
۲. سپردار زرد مرکبات
از میزبان های آفت سپردار زرد می توان به درخت های شمشاد رسمی، انجیر، نسترن، فیکوس، مو و زیتون اشاره کرد. سپردار زرد از نظر ظاهری به سپردار قرمز شبیه است ولی سپر حشره ماده کاملا مسطح و زرد رنگ است. این سپردار پرده شکمی داشته و اگر با نوک سنجاق آن را بلند کنید، بدن ماده هم به همراه سپر از روی گیاه میزبان برداشته می شود.
حشره ماده زرد رنگ و قلوه ای شکل میباشد. سپردار زرد زمستان را به شکل پوره سن دوم یا ماده بالغ می گذارند. در بهار پوره ها کامل می شوند و اوایل خرداد تخم ریزی را شروع می کنند. نسل دوم از اواسط مرداد تا اواخر شهریور و حتی مهر فعالیت می کنند.
این آفت دو نسل کامل و یک نسل ناقص دارد. خسارت رسانی آفت سپردار زرد به این صورت است که در سطح زیرین برگ به شکل گروهی از شیره نباتی تغذیه و کمتر در سطح رویی برگ، میوه، شاخه و حتی تنه درخت زیتون دیده می شود. در اثر حمله شدید، برگ ها زرد شده، میوه ها ریخته و درخت تضعیف و میزان محصول کاسته می شود.
با زنبورهای پارازیت می توان به مبارزه بیولوژیک با این آفت پرداخت. ضمنا برای مبارزه روغن پاشی با رسیدن متوسط جمعیت پوره سن یک به ۵ عدد در هر شاخه تله گذاری انجام یا با رسیدن آفت به ده عدد حشره زنده زیر سپر روی هر برگ با مصرف روغن ولک ۵.۱ درصد توصیه می شود.
از روش های زراعی مبارزه با آفت مذکور می توان موارد زیر را توصیه داشت:
- رعایت فاصله مناسب کشت، که موجب برقراری جریان هوا و تهویه مناسب میان درختان و کاهش جمعیت آفت می شود.
- استفاده از سیستم آبیاری تحت فشار و بازدید منظم قطره چکان ها جهت اطمینان از عملکرد صحیح آن ها
- هرس منظم برگ ها و شاخه های آلوده برای ایجاد تهویه مناسب میان درختان و کاهش رطوبت باغ
- عدم احداث باغ زیتون در خاک با بافت رسی تا حدی سنگین و در دره یا کف رودخانه
۳. آفت پسیل
آفت پسیل که به آن عسلک زیتون یا آفت برفک نیز اطلاق می شود در کشور در باغات زیتون مشاهده می شود که عدم کنترل مطلوب آن عملکرد درخت را کاهش می دهد. این آفت از مهمترین آفات مکنده درخت زیتون بوده و از نظر ظاهری کوچک به رنگ زرد تا سبز روشن و در برخی گونه ها به رنگ خاکستری تا قهوه ای روشن است.
سر حشره پهن به طوری که عرض آن دو برابر طول بوده و پوره های حشره بدون بال با بدن خوابیده و شفاف می باشند. این آفت در زمستان روی سرشاخه های کنار برگ، جوانه و شکاف های پوست درخت زیتون و ضمنا روی پاجوش های درخت به صورت حشره کامل سپری می کند.
در بهار حشرات ماده در نوک سرشاخه ها، روی برگ های نورسته و ساقه های گل دهنده نزدیک به یکدیگر تخم ریزی نموده و با تغذیه از شیره گیاهی غنچه گل، گل های باز شده و برگ های جوان گیاه میزبان که همراه با ترشح عسلک و رشد و نمو قارچ مولد دوده می باشد سبب تضعیف میزبان و کاهش عملکرد کیفی و کمی زیتون می گردند.
حشره کامل و پوره ها با مکیدن شیره گیاهی و ایجاد تارهای مومی سفید روی خوشه های گل از باروری آن ها ممانعت می کنند. پوره ها زیر این توده پنبه مانند پنهان شده و با مکیدن شیره گیاهی زندگی می کنند. ضمنا به علت تولید عسلک شیرین درخت زیتون خیس به نظر می رسد.
با رشد قارچ مولد دوده روی برگ ها و سرشاخه های جوان سبب اختلال در تنفس گیاه و ریزش برگ و خشک شدن شاخه ها می گردد. اصلی ترین مرحله خسارت این آفت درخت زیتون در مرحله پوره گی حشره است. آفت پسیل یکی از آفات مهم درخت زیتون است که سبب کاهش ۳۱ درصد عملکرد محصول و افت سه درصدی کیفیت روغن استحصالی می شود.
برای مبارزه با آفت پسیل روش های زیر پیشنهاد می شود:
- هرس بهاره زیرا عمدتا این آفت در مرحله تخم قرار داشته و بخش زیادی از آن از بین می رود. در حالی که در هرس پاییزه حشرات کامل آماده زمستان گذرانی بوده و روی درخت پناه می گیرند. از این رو با قطع و هرس شاخه این حشرات به خاطر قدرت پرواز جابجا می شوند و نمی توان آن ها را کاملا از بین برد.
- حذف پاجوش و نرک ها در تابستان، پاییز و زمستان
- روغن پاشی در بهمن ماه
- تغذیه گیاهی و تقویت درخت زیتون با کودهای آلی یا شیمیایی
- آبیاری منظم
- برخی سموم مانند اتریمفوس، مالاتیون، دیازینون
- مبارزه بیولوژیکی با دو گونه بالتوری، و یک گونه زنبور انگل
۴. سوسک پوست خوار زیتون
آفت بالغ سوسک کوچکی به طول ۲ تا ۲.۵ میلی متر با رنگ های متنوع است. بال ها خاکستری مایل به زرد و شیاردار بوده و بخش جلویی آن ها و قفسه سینه از مو و خارهای ریز کوتاه به رنگ روشن پوشانده شده است. شاخک از سه مفصل بادبزنی شکل با مبدا یکسان است.
لاروها سفید رنگ، چروک دار، چاق، خمیده و بدون پا با سر کوچک که به آشکار از قفسه سینه متمایز است. این آفت با توجه به وضعیت آب و هوایی دو تا ۴ نسل تولید می کند و زمستان را ممکن است به شکل لارو، حشره کامل یا شفیره بگذراند. پس از گرم شدن هوا سوسک بالغ شروع به تغذیه و ساخت دالان در چوب درخت زیتون می کند.
این آفت اکثرا روی شاخه های شکسته و ضعیف دیده می شود. با روش های زیر می توان با آن مبارزه کرد:
- تقویت درخت زیتون با کود آبیاری
- شناسایی درختان آلوده که قابلیت تیمار را دارند.
- حذف درختان آلوده و سوزاندن شان
- آبیاری درخت تا عمق مناسب بخصوص در ساعات ابتدایی صبح
- رنگ مخصوص محافظ تنه درختان زیتون
- تشخیص زمان دقیق خروج سوسک های بالغ برای اجرای سم پاشی با سمومی همچون سوین، پرمترین و دورسبان
۵. سوسک چوب خوار زیتون
سوسک چوب خوار زیتون از آفات مهمی است که در نواحی شمال و جنوب کشور انتشار یافته است. حشره به رنگ سیاه براق بوده و سر آن به دلیل قرار داشتن در پایین سینه مشاهده نمی شود. این آفت یک نسل دارد و زمستان را به شکل لاروهای کامل می گذراند. ظهور حشرات کامل تدریجی بوده و لاروها در زیر پوست و در بخش سطحی استوانه مرکزی مستقر و از چوب و شاخه های اصلی و تنه درخت زیتون تغذیه می کنند.
از میزبان های دیگر این آفت می توان به درخت اکالیپتوس، گز و برخی درختان میوه اشاره نمود. برای مبارزه زراعی با این آفت باید فاصله کاشت بین درختان رعایت شود تا مواد غذایی خاک بهتر استفاده گردد. آبیاری درختان نیز منظم انجام شود که یک روش موثر در کنترل این آفت در درختان میوه بوده است.
در ضمن هرس شاخه های بیمار و تقویت گیاهان با کود حیوانی توسط چالکود در فصل زمستان و در بهار با کودهای مایع توسط محلول پاشی برای جلوگیری از حمله آفات موثر می باشد. از دشمنان طبیعی سوسک چوب خوار زیتون نیز می توان به گونه های زنبور اشاره کرد.
همچنین از آنجا که لارو این آفت درون شاخه است و خروج حشره به صورت تدریجی بوده کنترل شیمیایی توصیه نمی شود ولی در باغات با آلودگی زیاد، سم پاشی با سموم نفوذی علیه لاروهای سن اول در اواخر خرداد یا اوایل تیرماه مناسب می باشد.
۶. سپردار بنفش زیتون
قابل ذکر است اولین بار این آفت روی درخت های زیتون گزارش شد ولی تعداد بسیاری از درختان میوه هسته دار، گیاهان زینتی و جنگلی نیز میزبان آن هستند. از نظر شکل سپر بنفش حشره ای به رنگ سفید چرک یا خاکستری روشن، گرد و برآمده می باشد. حشره ماده فاقد بال و پا است. حشره نر دارای اندازه کوچک و رنگ ارغوانی با یک جفت با و سه جفت پا در سینه و شاخک های کوتاه و مودار روی سر می باشد.
این نوع آفات روی برگ، شاخه، تنه و میوه درخت زیتون زندگی می کند و محلی که خرطوم خود را فرو می کند لکه های گرد و قرمز رنگی بر جای می ماند. از دشمنان طبیعی این آفت زنبورهای انگل و سوسک های شکاری می باشند. در صورت نیاز به سم پاشی نیز اواخر بهار یا اوایل تابستان همزمان با ظهور پوره های جوان صورت گیرد.
۷. مگس میوه زیتون
گفتنی است این حشره از آفات مهم و کلیدی درخت زیتون، تک میزبانه و چند نسلی می باشد که به انواع زیتون اهلی و وحشی خسارت می زند. خسارت این آفت شامل آثار تخم ریزی روی سطح میوه، ریزش میوه، تخریب مستقیم گوشت میوه است که ارزش میوه را برای تهیه کنسرو از بین می برد.
ضمنا تغذیه لاروی سبب تسهیل وورد میکروارگانیسم ها به درون میوه و در نهایت پوسیدگی و افت کیفیت روغن زیتون می شود. شایان ذکر است مگس زیتون ۲-۵ نسل دارد که بسته به شرایط اقلیمی متفاوت است. از روش های مبارزه با این آفت، عبارت است از:
- جمع آوری میوه های آبدار باقی مانده رو یا زیر درخت سریعا بعد از برداشت محصول
- بیل زدن پای درختان از ابتدای بهمن تا دهه سوم
- هرس برای تهویه درختان
- کنترل علف های هرز در تمام سال
- آبیاری به شکل قطره ای پای درختان
- نصب تله های زرد چسبنده
از همراهی شما سپاسگزاریم و امیدواریم نهایت استفاده را از این مطلب برده باشید. همچنین پیشنهاد می شود در صورت تمایل برای آشنایی با آفات درخت مو و آفات درخت به روی لینک ها کلیک نمایید.
منبع : آرگا
