گیاهان تک لپه ای یکی از گروه های مهم گیاهان گلدار هستند که ویژگی های مشخصی در ساختار دانه، برگ، ساقه، ریشه و گل دارند. مهم ترین تفاوت این گیاهان با گیاهان دولپه ای، وجود تنها یک لپه در جنین دانه است، اما شناسایی آن ها فقط به تعداد لپه ها محدود نمی شود و مجموعه ای از ویژگی های ظاهری و ساختاری نیز برای تشخیص آن ها به کار می رود. گندم، برنج، ذرت، نیشکر، موز، آناناس، انواع علف ها، نخل ها، ارکیده ها و بسیاری از گیاهان خانواده سوسن از نمونه های شناخته شده گیاهان تک لپه ای هستند. بسیاری از محصولات زراعی مهم نیز در همین گروه قرار می گیرند. در ادامه به بررسی مهم ترین ویژگی های گیاهان تک لپه ای می پردازیم.
مهم ترین ویژگی های گیاهان تک لپه که باید بشناسید
گیاهان تک لپه ای مجموعه ای از ویژگی های ساختاری مشخص دارند که در بخش های مختلف آن ها، از دانه و برگ گرفته تا ریشه، ساقه و گل دیده می شود. بررسی این خصوصیات کمک می کند تا بتوانیم الگوی رشد و ساختار این گیاهان را بهتر بشناسیم و جایگاه آن ها را در میان گیاهان نهان دانه بهتر درک کنیم.
داشتن یک لپه در دانه
یکی از مهم ترین ویژگی های گیاهان تک لپه ای، وجود تنها یک لپه در جنین دانه است. لپه بخشی از جنین گیاه محسوب می شود و در مراحل اولیه رشد، با ذخیره یا دریافت مواد غذایی مورد نیاز گیاهچه ارتباط دارد. در بسیاری از تک لپه ای ها، مواد غذایی مورد نیاز در جنین در بافت آندوسپرم ذخیره می شود. لپه در این گیاهان می تواند به جذب مواد غذایی ذخیره شده و انتقال آن ها به جنین کمک کند. بنابراین، تعداد لپه نه تنها یک ویزگی نامگذاری، بلکه یکی از خصوصیات اصلی ساختار جنین در این گروه از گیاهان است.
رگبرگ های موازی در برگ
یکی از ویژگی های قابل مشاهده در بسیاری از گیاهان تک لپه ای، الگوی موازی رگبرگ ها است. در این نوع برگ، رگبرگ های اصلی و فرعی معمولا در امتداد طول برگ حرکت می کنند و مسیر کلی آن ها تقریبا موازی یکدیگر است. این الگو در برگ های باریک و کشیده بسیاری از تک لپه ای ها به خوبی دیده می شود. رگبرگ ها وظیفه انتقال آب، مواد معدنی و مواد آلی را در بخش های مختلف برگ برعهده دارند و آرایش آن ها یکی از خصوصیات مهم ساختاری برگ محسوب می شود.
وجود ریشه های افشان
سیستم ریشه ای گیاهان تک لپه ای معمولا از نوع افشان یا فیبری است. در این ساختار، مجموعه ای از ریشه های نسبتا باریک از بخش پایینی گیاه گسترش پیدا می کنند و به جای یک ریشه اصلی و غالب، تعداد زیادی ریشه با اندازه های نزدیک به هم دیده می شود. این ریشه ها سطح گسترده ای در خاک ایجاد می کنند و در جذب آب و عناصر معدنی نقش دارند. همچنین وجود ریشه های متعدد باعث می شود گیاه بتواند در بخش های مختلف خاک به منابع مورد نیاز خود دسترسی پیدا کند و در روند عوامل موثر در رشد گیاه، جذب مناسب آب و مواد معدنی را انجام دهد.
پراکنده بودن دسته های آوندی در ساقه
یکی دیگر از خصوصیات مهم تک لپه ای ها، نحوه قرار گرفتن دسته های آوندی در ساقه است. در این گیاهان، دسته های آوندی معمولا در بافت زمینه ساقه پراکنده هستند و مانند بسیاری از گیاهان تک لپه ای، یک حلقه منظم در اطراف بخش مرکزی ساقه تشکیل نمی دهند. دسته های آوندی از بافت های زایلم و فلویم تشکیل شده اند. زایلم آب و مواد معدنی را از ریشه به بخش های مختلف گیاه منتقل می کند و فلویم وظیفه جا به جایی مواد آلی تولید شده در برگ را بر عهده دارد.
وجود اجزای گل به صورت سه تایی
در بسیاری از گیاهان تک لپه ای، اجزای گل بر اساس عدد سه یا مضرب های آن سازمان یافته اند. به همین دلیل ممکن است تعداد گلبرگ ها، کاسبرگ ها یا سایر اجزای در این گیاهان سه یا شش عدد باشد. این الگوی سه تایی یکی از ویژگی های مهم ساختار گل در تک لپه ای ها است و هنگام بررسی ویژگی های ظاهری یک گیاه می تواند به شناسایی آن کمک کند. البته این خصوصیت باید در کنار سایر ویژگی های گیاه بررسی شود.
نبود کامبیوم آوندی معمول
بیشتر گیاهان تک لپه ای فاقد کامبیوم آوندی معمول هستند. کامبیوم لایه ای از سلول های زاینده است که در بسیاری از گیاهان چوبی دو لپه ای در افزایش قطر ساقه نقش دارد. به همین دلیل، بسیاری از تک لپه ای ها نمی توانند افزایش قطر ساقه را دقیقا به همان شیوه ای انجام دهند که درختان چوبی دارای رشد ثانویه انجام می دهند. البته این موضوع به معنای ناتوان بودن تمام تک لپه ای ها در افزایش ضخامت نیست و برخی از آن ها ساز کار متفاوتی برای رشد قطری دارند.
وجود غلاف برگ در بسیاری از تک لپه ای ها
در تعداد زیادی از تک لپه ای ها، بخش پایینی برگ به صورت غلافی در اطراف ساقه قرار می گیرد. این غلاف از محل اتصال برگ به ساقه شکل می گیرد و می تواند بخشی از ساقه را در بربگیرد. این ویژگی به خصوص در بسیاری از گیاهان علفی و خانواده گندمیان قابل مشاهده است. شکل و میزان رشد غلاف برگ بسته به گونه گیاهی متفاوت است و در کنار سایر خصوصیات برگ برای بررسی ساختار گیاه مورد توجه قرار می گیرد.
رشد ساقه با الگوی متفاوت
ساقه های تک لپه ای از نظر ساختار داخلی با ساقه بسیاری از دو لپه ای تفاوت دارد. علاوه بر پراکنده بودن دسته های آوندی، در بسیاری از آن ها بافت های داخلی ساقه به صورت یک الگوی مشخص از پوست، مغز و حلقه آوندی مانند آنچه در ساقه دو لپه ای دیده می شود، سازمان نیافته اند. این ساختار باعث می شود رشد و افزایش ضخامت ساقه در تک لپه ها با گیاهان دارای رشد ثانویه معمول تفاوت داشته باشد. در برخی تک لپه ای ها نیز بافت های ویژه ای در ساقه به رشد قطری کمک می کنند.
ساختار خاص جنین
جنین گیاهان تک لپه ای علاوه بر داشتن یک لپه، بخش های مشخص دیگری نیز دارد که در روند جوانه زنی و رشد گیاه نقش مهمی دارند. در بسیاری از این گیاهان، ساختارهایی مانند ریشه چه و ساقه چه درون بخش های محافظ قرار گرفته اند. وجود این ساختارها باعث می شود جنین هنگام جوانه زنی بتواند به تدریج از دانه خارج شود و رشد خود را آغاز کند. در گیاهانی مانند غلات، ساختار جنین و نحوه ارتباط با بافت ذخیره ای از دانه ویژگی های قابل توجهی دارد و آشنایی با مراحل رشد دانه می تواند درک بهتری از این فرآیند ایجاد کند.
غالب بودن شکل علفی در بسیاری از گونه ها
بخش قابل توجهی از گیاهان تک لپه ای دارای اندام های علفی هستند و ساختار چوبی معمول درختان را ندارند. ساقه این گیاهان معمولا انعطاف پذیرتر است و با ساختار ساقه در گیاهان چوبی تفاوت دارد. با این حال نباید تصور کرد که تمام تک لپه ها گیاهانی کوچک و علفی هستند. برخی اعضای گروه، مانند نخل ها، می توانند اندامی بسیار بزرگ و تنه ای ضخیم ایجاد کنند و همین موضوع نشان می دهد که ویژگی های کلی این گروه همیشه بدون استثنا نیستند.
وجود آندوسپرم در بسیاری از دانه ها
در بسیاری از گیاهان تکه لپه ای، آندوسپرم بخش مهمی از دانه را تشکیل می دهد. این بافت محل ذخیره مواد غذایی است و می تواند ترکیباتی مانند نشاسته، پروتئین و سایر مواد مورد نیاز جنین را در خود نگه دارد. هنگام جوانه زنی، مواد ذخیره شده در آندوسپرم به شکلی در اختیار جنین قرار می گیرند که بتواند رشد اولیه خود را ادامه دهد. این ویژگی در دانه بسیاری از گیاهان تک لپه ای، به ویژه غلات اهمیت زیادی دارد.
منبع : آرگا
