ساز داربوکا و تاریخچه نواختن این ساز در ایران

به طور کلی داربوکا سازی مشابه تنبک می باشد که با نام های مختلفی مشهور شده است. این ساز در زبان اسپانیایی با عنوان تنداو در زبان عربی به عنوان داربوکا شناخته خواهد شد که سازی کاملا غیر ایرانی خواهد بود زیرا تمامی ریتم های آن عربی و ترکی هستند.

آشنایی با ساز داربوکا

بهتر است بدانید که در واقع ساز داربوکا از انواع ساز مشابه تنبک است که در خانواده گابلت درام ها جای گرفته و امروزه با نام های مختلفی از جمله گابلت درام، تارابوکا، چلیس درام، دبوکا، دومبک، تبلا شناخته شده است. داربوکا را می توان یکی از انواع سازهای پوست صدای یک طرفه با بدنه ای به شکل جام یا گابلت دانست که به صورت ویژه در مصر، خاورمیانه، شمال آفریقا، جنوب آسیا و اروپای شرقی استفاده خواهد شد.

تاریخچه پیدایش این ساز را می توان مربوط به ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد مسیح دانست که بر اساس اسناد تاریخی پیدا شده در نواحی بابل و سرمر ابتدا این ساز در این مناطق دیده شده است. البته که داربوکا در معابد و در مقیاس های بزرگتری به صورت نشسته بر روی زمین نواخته می شده است.

در معرفی این ساز بایستی به این نکته دقت داشته باشید که داربوکا می تواند از بقایا و بازمانده های درام های باستانی باشد زیرا همواره در مرام و معابد مذهبی در تمامی فرهنگ های باستانی، ریتم و ضرب نقشی مهم و اساسی ایفا می کرده است.

توجه داشته باشید که اصالت این ساز به خاورمیانه برمی گردد که اکنون بخش جدایی ناپذیر موسیقی بزمی و رقص در میان فرهنگ های عربی و ترکی خواهد بود. در واقع تفاوت میان تکنیک های نوازندگی و ضربان انگشت در نواختن خواهد بود که سبک های عربی و ترکی را از یکدیگر متمایز کرده است.

تاریخچه داربوکا در ایران

جالب است بدانید که در کشور ما نیز از ساز داربوکا به عنوان تمپو یا ساز تمپوی عربی یاد خواهد بود که کاربرد آن اغلب در موسیقی پاپ و ریتمیک خواهد بود. البته که در موسیقی های تلفیقی و سنتی نیز به اندازه کافی کاربرد دارد. اما با این حال نقش اساسی آن در موسیقی نواحی جنوب ایرانی یا به اصلاح بندری خواهد بود.

با وجود اینکه داربوکا شکل ظاهری اش مشابه تنبک است اما شیوه نواختن و رنگ صدای آن کامل متفاوت خواهد بود. در بنادر و جزایر هرمزگان تمپو همراهی کننده عود، آواز و چندین ساز کوبه ای دیگر خواهد بود. در هرمزگان نیز تمپوی سفالی و همچنین تمپوی فلزی متداول بوده و رپتوار گروه هایی که تمپو در آن ها حضور دارد بیشتر موسیقی عربی و گاهی نیز موسیقی بومی هرمزگان رایج خواهد بود.

به طور کلی واژه تمپو ممکن است یک نام آوا و برگرفته از دو صدای اصلی این ساز یعنی تم و پو و یا همان تمپو به معنای سرعت و در کاربرد عملی آن ضرب باشد. اغلب تمپوها کشور ما سفالی و یا فلزی هستند که نوع سفالی آن از قدمت بیشتری برخوردار بوده و همچنین دارای صدایی بهتر و پخته تر خواهد بود.

اجزا و ساختار  داربوکا

به طور کلی ساز داربوکا دارای بدنه ای فلزی است که از جنس آلومینیم، مس و چدن ساخته شده و جنس پوسته آن نیز از پوست مصنوعی خواهد بود. در واقع پوست های مصنوعی از جمله پوست شفاف، پوست پاور بیت و پوست فیبر رمو می باشند. نوع فلزی این ساز دارای محفظه ای صوتی و کوچک است که پوست آن توسط پیچ و مهره به ساز متصل شده و این پیچ و مهره ها تاثیر زیادی در ریز و یا بم کردن صدای ساز دارند.

بهتر است بدانید که در برخی موارد از سفال و سرامیک نیز برای ساختن این ساز استفاده می شود که جنس پوست آن کاملا طبیعی خواهد بود. در واقع نوع سفالی و سرامیکی داربوکا دارای پوست ماهی و بز خواهد بود.

به طور کلی تمپو سفالی از قدمت دیرینه ای برخوردار است و شکل تنه آن اغلب به صورت استوانه تخم مرغی بوده و گلویی ندارد. به همین خاطر در این نوع تمپو پوست را با سریش یا چوبی به دهانه ساز متصل می کنند و یا با استفاده از طناب پوست را به دهانه متصل خواهند کرد.

تکنیک های نواختن داربوکا

پیش از نواختن این ساز بایستی این نکته را مورد توجه قرار دهید که گابلت درام هایی که در شمال آفریقا و آسیا رایج هستند و داربوکا جزو آن ها است از نظر نوع نواختن با درام های مشابه مانند جیمبی که متعلق به غرب آفریقا هستند، متفاوت خواهد بود.

به طور کلی دو نوع اصلی از گابلت درام های شمال آفریقا و آسیا وجود دارند که یکی استایل مصری است که به نام تبلا نیز رایج شده و نوع دیگر نیز استایل ترکی خواهد بود. اجزای ریتم های تند با نوع مصری معمولا بهتر است. گابلت درام ممکن است به زیر بازوی نوازنده قرار گیرد و یا اینکه در حالی که نوازنده نشسته به پهلو بر روی پاهایش قرار گیرد.

برخی از درام ها وسایل جانبی از جمله بند و یا استرپ دارند که به وسیله آن می توانند به راحتی بر روی شانه آویزان شوند. در این مواقع نوازنده می تواند در حالت ایستاده و یا حتی در حالت رقص نیز درام خود را بنوازد.

معمولا سه تن صدایی اصلی با گابلت درام اجرا می شوند که شامل موارد فوق خواهند بود:

صدای اول که به صدای DOOM مشهود است. این صدا با استفاده از کف دست و طول انگشتان در مرکز سر ساز ایجاد شده و برای ایجاد صدایی بازتر بایستی سریع دست را از روی پوست بردارید.

صدای دوم که TAK نام دارد کمی زیرتر خواهد بود و یا ضربه ی نوک انگشتان به لبه های سر ساز ایجاد خواهد بود. این صدا با دست غیر اصلی نوازنده ایجاد می شود برای مثال اگر چپ دست است با دست راست آن را ایجاد خواهد کرد.

صدای سوم نیز یک صدای بسته است که با نام PA و SAK شهرت خواهد داشت. برای ایجاد این صدا بایستی دست به صورت خیلی کوتاه بر روی پوست ساز قرار بگیرد و اجازه ندهد که صدایی باز به وجود بیاید.

توجه داشته باشید که علاوه بر این سه صدای اصلی تکنیک های پیچیده تری هم وجود دارند که برخی از آن ها شامل ROLLS-POPS-SLAPS-SNAPS خواهند بود. این تکنیک ها اغلب به عنوان زینت کاربرد خواهند داشت و همچنین کف زدن و ضربه به بدنه ی درام نیز جزا تکنیک هایی خواهد بود که به تکنیک های اجرایی روی سر ساز اضافه خواهد شد.

روش مراقبت از این ساز

از آنجایی که اغلب ساز های داربوکا از جنس پلاستیک ساخته شده اند نباید آن را در معرض نور مستقیم خورشید قرار دهید. در واقع تغییرات دمایی بر روی پوست آن تاثیر زیادی داشته و موجب آسیب دیدن ساز خواهد شد. نوع فلزی داربوکا نیز نسبت به رطوبت بسیار حساس بوده و دچار زنگ زدگی خواهد شد.

بنابراین بهتر است درون هارد کیس باشد و مجهز به کیسه های رطوبت گیر یا سیلیکاژل شود. توصیه می شود که ساز را درون کاور قرار دهید تا جلوی ضربه های احتمالی را بگیرد.

منبع : آرگا