با آن که تمام فرزندان یک خانواده والدین یکسانی دارند و در یک خانه زندگی می کنند، اما شرایط اجتماعی و محیط خانوادگی آن ها یکسان نیست. چرا که برخورد والدین با فرزندان با یکدیگر تفاوت دارد. قرار گرفتن در معرض رفتارهای متفاوت والدین شرایط کودکی متفاوتی را ایجاد کرده که به تعیین شخصیت آن ها کمک می کند. در نظریه آدلر ترتیب تولد و تأثیر آن روی شخصیت به طور کامل ذکر شده است. ترتیب تولد، عامل اجتماعی تأثیرگذار مهم در کودکی است؛ عاملی که به سبک زندگی فرزندان در آینده اشاره دارد. این مقاله با توجه به نظریه آدلر، ترتیب تولد فرزندان و تأثیر آن را بر شخصیت آنان توضیح می دهد.
ترتیب تولد فرزندان چه تأثیری بر شخصیت آن ها دارد؟
ممکن است فکر کنید که ترتیب تولد فرزندان، نقش زیادی در شخصیت آن ها ندارد. اما این مسئله بیش از یک قرن قبل توسط آدلر روانپزشک معروف اتریشی مطرح شد و بعد از آن افراد زیادی طرفدار این نظریه شدند. برای شخصیت تعاریف گوناگونی ذکر شده است. شخصیت را مجموعه ای باثبات از ویژگی ها و تمایلاتی می دانند که تفاوت های رفتاری، روانشناختی و مشترکات افراد را تعیین می کند. صفات شخصیتی نخستین راهنمای تشخیص وضعیت عاطفی و شناختی افراد هستند و بر رفتارها، نقش ها و عملکرد آن ها اثر می گذارد. ترتیب تولد در نظریه آدلر بنا به دلایل و جنبه های مختلفی بر شخصیت فرزندان اثر می گذارد که از جمله این دلایل می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- نحوه تعامل اعضای خانواده با یکدیگر از جمله والدین با فرزندان کوچکتر و بزرگتر و خود فرزندان با یکدیگر
- احساس مسئولیت یا عدم مسئولیت
- برداشت فرد از جایگاهش و در نتیجه نحوه شکل گیری تصور از خود
- امکان پرورش استعداد و یادگیری مهارت های گوناگون
- الگو قرار دادن بزرگترها و یا سرزنش و ارزیابی مداوم کوچکترها
- یادگیری سبک و شیوه خاصی از رفتار و ارتباط از جمله احترام به بزرگتر یا حمایت از کوچکتر
- سلطه جویی و قدرت طلبی و یا سلطه پذیری و سازگاری افراد که حتی در سنین بالا بر ازدواج و حضور اجتماغی آن ها نیز اثر می گذارد.
- تحقیر شدن، احساس ناامنی و یا نادیده گرفته شدن برخی از فرزندان به علت سن یا جایگاه در خانواده.
- رقابت میان فرزندان که گاهی اوقات باعث رقابت همیشگی و مادام العمر می شود.
تأثیر جایگاه تولد بر شخصیت تک فرزند
- تک فرزندها ممکن است احساس تنهایی کنند، اما مستقل هستند و می توانند خود را به خوبی سرگرم کنند.
- معمولا آن ها با بزرگسالان ارتباط خوبی برقرار می کنند.
- تک فرزندها تمام توجه و محبت والدین خود را در اختیار دارند. پس ممکن است با گذشت زمان نسبت به کم توجهی معلمان و اطرافیان کمی حساس تر شوند.
- به علت عدم رقابت در محیط خانواده، تک فرزندها معمولا کمال گرا هستند و انتقاد را به سادگی نمی پذیرند.
تأثیر جایگاه تولد بر شخصیت فرزند اول
- به طور معمول فرزندان اول الگوهای کوچکترها هستند و اگر مورد تأیید والدین باشند، اعتماد به نفس بیشتری پیدا می کنند. علاوه بر این به دلیل جایگاه مخصوصی که بعد از والدین دارند، حس ریاست طلبی و برتری جویی بیشتری پیدا می کنند.
- به طور معمول مسئولیت بیشتری به فرزندان اول سپرده می شود. در نتیجه اغلب با انگیزه، مسئولیت پذیر و جدی هستند. همچنین این مسئولیت پذیری باعث فشار روانی و اضطراب بیشتر در آن ها می شود.
- فرزندان اول هنگامی به دنیا می آیند که والدین هنوز تجربه کافی ندارند و ممکن است تربیت آن ها با اضطراب، سختگیری زیاد و اهمالکاری همراه باشد.
- معمولا فرزندان اول توانایی کلامی بالایی دارند و به همین خاطر دانش آموزان خوبی هستند.
- برخی تحقیقات، سطح IQ فرزندان اول را بالا ارزیابی می کنند. در صورتی که تحقیقات دیگر، تفاوت معناداری در این خصوص نشان نمی دهند.
- به دلیل توقعات بالای والدین و الگوپذیری فرزند از آن ها، کمالگرایی در فرزند اول بیشتر است. همچنین آن ها مثل والدین خود محافظه کار و سختگیر هستند.
- فرزندان اول تمام توجه والدین را در اختیار دارند و این توجه با تولد فرزند دوم، تا حد زیادی کاهش پیدا می کند. به همین خاطر فرزند اول شکلی از طرد شدگی را تجربه خواهد کرد.
تأثیر جایگاه تولد بر شخصیت فرزند میانی یا دوم
- والدین به دلیل بالا رفتن تجربه، استرس و سختگیری کمتری دارند. انعطاف پذیری اکثر والدین می تواند به فرزندان میانی، اجازه نوآوری و خلاقیت بیشتری را بدهد.
- فرزندان میانی به عنوان واسطه بین بزرگترها و کوچکترها، به طور معمول برای ایجاد سازش و صلح در خانواده بیشتر تلاش می کنند.
- برخی از مهارت ها و مراحل رشدی کودک که قبلا در فرزندان اول مشاهده شده است، ممکن است برای والدین تکراری باشد و زیاد مورد توجه قرار نگیرد. این مسئله می تواند باعث شود فرزندان وسط، احساس قربانی بودن، بی توجهی و بی عدالتی داشته باشند.
- فرزند میانی، از همان ابتدای تولد، توجه و محبت والدین را با دیگری تقسیم می کند.
- فرزندان دوم نه توجه بیش از حد والدین به فرزندان اول را دارند و نه محبت بی قید و شرط آن ها نسبت به فرزندان آخر را. بر همین اساس خود را با شرایط سازگار می کنند.
- فرزندان دوم معمولا تحت تأثیر رقابت و مقایسه با فرزند بزرگتر قرار می گیرند و ممکن است او را به عنوان الگوی خود در نظر بگیرند.
تأثیر جایگاه تولد بر شخصیت فرزندان آخر
- فرزندان آخر مورد حمایت بزرگترها در خانواده هستند. ممکن است مسئولیت کمتری به فرزندان آخر سپرده شود و برای تفریح و لذت بردن از زندگی فرصت بیشتری داشته باشند.
- اگر این حمایت بیش از حد و همراه با محدودیت شدید برای فرزندان آخر باشد، ممکن است اعتماد به نفس آن ها کاهش پیدا کند و به فردی سلطه پذیر تبدیل شوند. حتی ممکن است آن ها برای نشان دادن توانمندی های خود، اقدام به سرکشی و طغیان کند.
- فرزندان آخر به دلیل اینکه نمی خواهند توجه و محبت دیگران را از دست دهند، سعی می کنند با آن ها رفتار خوبی داشته باشند و مدارا کنند.
- پدر و مادرها دیگر تجربه و آرامش بیشتری دارند که در ارنباط شان با فرزند آخر کاملا مشاهده می شود. بر همین اساس می توان گفت فرزندان آخر مهارت های اجتماعی خوب و قابل توجهی دارند.
- فرزندان آخر، به دلیل کوچکتر بودن چشم و چراغ خانه هستند و والدین و خواهر و برادرهای بزرگتر بیشتر به آن ها محبت می کنند.
- اگر اختلاف سنی فرزندان آخر با والدین زیاد باشد و یا آن ها را در سنین پایین از دست بدهند، دچار حس طردشدگی خواهند شد.
- بسیاری از قوانین و مقررات سختگیرانه والدین برای سایر فرزندان، دیگر برای فرزندان آخر کمتر می شود. اما معمولا امکان وضع قوانین جدید توسط خواهر و برادرهای بزرگتر و اجبار او به اجرای آن ها همچنان وجود خواهد داشت.
نظریه آدلر در خصوص تأثیر جایگاه تولد بر شخصیت فرزندان آخر به این نکته اشاره می کند که اختلاف سنی بسیار بالا بین آن ها، باعث می شود فرزند رفتاری متفاوت با جایگاه خود و مثلا شبیه تک فرزندان یا فرزندان ارشد از خود نشان دهد.
منبع : آرگا
