یکی از پیچیده ترین و بزرگترین پروژه های مهندسی در طول تاریخ آبراه پاناما می باشد که تاثیر بسیاری بر روی صنعت کشتیرانی بین دو اقیانوس داشته است. این آبراه یکی از عجایب هفتگانه دنیای مدرن نامیده شده است.
کانال پاناما کجاست؟
کانال پاناما آبراهی است ساخته دست بشر که طول آن ۸۲ کیلومتر می باشد. آبراه پاناما در قسمتی تحت مالکیت کشور پاناما قرار گرفته است و باعث اتصال اقیانوس اطلس به اقیانوس آرام شده است. این آبراهه حیاتی قاره آمریکا از میان باریکه ی پاناما عبور می نماید و به عنوان یک مسیر تجاری آبی در جهان به حساب می آید. این آبراهه در سال ۱۹۱۴ کار خود را به شکل رسمی شروع کرد و در حال حاضر به عنوان یکی از عجایب هفتگانه دنیای مدرن شناخته می گردد.

رفت و آمد کشتی ها و کشتن آنها از این آبراهه نشان از یک شاهکار مهندسی در حمل و نقل دریایی دارد. کشتی های مختلف برای عبور از پاناما چند مرحله را در چیزی حدود ۱۱ ساعت طی می نمایند. در دو طرف این کانال سدهای سلولی قرار گرفته اند که وظیفه آنها بالابردن کشتی ها به دریاچه مصنوعی گاتن است، این دریاچه مصنوعی حدد ۲۶ متر بالاتر از سطح دریا ساخته شده است دلیل این موضوع این است که فرایندهای حفاری برای ساخت آبراهه کاهش یابد. کشتی با بالا رفتن از یک طرف آبراهه و عبور از دریاچه مصنوعی از سمت آن دوباره پایین می آیند و به اقیانوس منتقل می شوند. اخیرا سدهای سلولی جدید در کانال راه اندازی شده است که امکان جابجا کردن کشتی های بزرگ تر را نیز فراهم می آورد.

این کانال مهم که از زمان ساخت آن تا کنون فراز و فرودهای زیادی را تجربه نموده است، مجموعه ای از دستاوردهای مهندسی قرن های نوزدهم تا بیستم را به همراه دارد، کانال پاناما یکی از مهمترین محصول های عصر ماشین آلات بخار محسوب می گردد که با طراحی بخصوصی که دارد به یکی از آبراهه های حیاتی در جهان مبدل شده است. در ادامه این مطلب به مشخصات فنی این آبراه آشنا می شویم.

جزئیات مسیر کانال
این آبراهه در عرض جغرافیایی ۹ درجه شمالی قرار گرفته است، مکانی که خط الراس قاره ی آمریکای شمالی به پایین ترین نقطه خود رسیده است. ورودی آبراهه در مکانی در اقیانوس اطلس به نام کولون قرار گرفته است و از آن قسمت مسیری به سمت جنوب را طی می نماید و بعد عبور از سدهای سلولی گاتن، به غربی ترین بخش دریاچه مصنوعی گاتن وارد می گردد. در ادامه آبراهه چرخشی به سمت شرق داشته و بعد به سمت جنوب شرقی و خلیج پاناما در اقیانوس آرام خواهد رسید. خروجی این آبراهه در اقیانوس آرام یعنی بالبوا حدود ۴۰ کیلومتری شرق ورودی کولون قرار گرفته است. مسیرهای موازی با این آبراهه راه آهن آبراهه پاناما و بزرگراه بویدروزولت می باشند.

کشتی هایی که از سمت اقیانوس اطلس به آبراهه وارد می شوند در آغاز به خلیج لیمون می روند که ۱۱ کیلومتر می باشد و در نهایت به سد سلولی گاتن خواهند رفت، سه سری سد سلولی در گاتن وجود دارد که کشتی ها را ۲۵ متر بالا برده تا با دریاچه مصنوعی هم سطح شوند، این دریاچه در زمان راه اندازی با ۴۳۰ کیلومتر مربع بزرگترین دریاچه مصنوعی در جهان محسوب می شد، دریاچه مصنوعی گاتن با کمک سدی روی رود چاگریس ساخته شد و آب آن از دریاچه ی آلوخولا تامین می شود. عمق آبراهه در وطل دریاچه مصنوعی بین ۱۴ تا ۲۶ متر متغییر است که در ادامه مسیر به گامبوا و خلیج گیلارد خواهد رسید. خلیج یا آبراه گیلارد قسمت بعدی در ادامه ی راه کانال پاناما می باشد که ۱۳ کیلومتر طول دارد و عمق آن ۱۳ متر می باشد، کشتی ها پس از گذشتن از گیلارد به سد سلولی میگن رسیده که ارتفاع را ۹ متر کمتر می کند، در ادامه باید کشتی ها به دریاچه ی میرافلورس بروند که بعد از مسیری دو کیلومتری به سد سلولی دو مرحله ای میرافلورس خواهند رسید. مرحله پایانی ۱۱ کیلومتر در سطحی برابر با سطح دریا می باشد که کشتی ها را به خلیج پاناما خواهند رساند.

نحوه کار سدهای سلولی آبراهه پاناما
سدهای سلولی که در آبراهه پاناما وظیفه بالا و پایین کردن کشتی ها را بر عهده دارند دارای ساختاری جالب و مهندسی هستند. این سدها با کمک جریان آب بر اثر گرانش عمل می نمایند جریان آبی که از دریاچه گاتن و آلاخولا و میرافلورس جاری می گردد. همانطور که اشاره شد رودخانه های مختلفی مثل چاگریس به دریاچه ها ریخته می شوند.

این سدهای سلولی دارای طول و عرض و عمق ثابتی می باشند و به شکل جفتی طراحی و ساخته شده اند تا کشتی ها بتوانند از دو طرف به راحتی در سلول ها حرکت نمایند در صورت نبود این سدهای سلولی توسعه آبراهه امکان پذیر نبود، راهی که باریکه ی پاناما اقیانوس اطلس را به اقیانوس آرام وصل می نماید دارای کوه ها و تپه های متعدی می باشد که ارتفاع مناطق مختلف را تغییر می دهند بعلاوه حفر کوه ها و ساختن کانالی هم سطح با اقیانوس نیز امکان پذیر نبوده است. وجود سدهای سلولی بزرگ مهمترین دستاوردهای مهندسی اصلی در این آبراهه هستند.

این سدهای سلولی دارای دیواره های دریچه ای با عرض ۲۰ متر و ضخامت دو متر می باشند که با لولا حرکت می نمایند همچنین ارتفاع دروازه ها از ۱۴ تا ۲۵ متر متغیر می باشد، حرکت سدهای سلولی به کمک موتورهای الکتریکی که در دیواره ها وجود دارند صورت می گیرد. حرکت دریچه ها از برج مراقبت روی دیواره ای کنترل می گردد تا آب از طرفی به طرف دیگر با کنترل ترافیک آبی جا به جا گردد. محفظه ها در سد سلولی دارای ۳۰۰ متر طول و ۳۳ متر عرض و ۱۲ متر عمق می باشند.

در سدهای سلولی این آبراهه فقط کشتی های کوچک می توانند به تنهایی و بدون کمک اضافه جابجا شوند، کشتی های سنگین با کمک لوکوموتیوهای لکسلی برقی هدایت می گردند. لوکوموتیوها دارای ساختار ریلی دنده ای می باشند که با وصل شدن به دیواره های محفظه ی سد، کشتی را در مرکز نگه می دارند تا از هر نوع برخورد کشتی به دیواره ها پیشگیری شود. قبل از اینکه کشتی ها وارد سد سلولی گردند زنجیر محافظی به زیر کشتی خواهد رفت که بین دیواره های ورودی قرار دارد. این زنجیر به کمک موتورهای هیدرولیکی کنترل می شوند و به شکلی در پایین و بالا رفتن سطح آب، باعث نگهداری امن و مطمئن از کشتی ها می شوند. ساختار سدهای سلولی این آبراهه در سال ۲۰۰۶ تقویت و بازطراحی شده است.

روش کار سد سلولی
هنگام ورود و خروج کشتی ها در سد سلولی مراحل مشترکی را دنبال می نمایند که در سه فاز سد سلولی کانال پاناما مشترک می باشد:
- کشتی کاهش سرعت می دهد تا به ورودی سد سلولی برسد.
- ملوان کشتی را به مرحله ی پهلوگیری می برد و جهت و سرعت کشتی را تنظیم می نماید.
- دریچه های سد باز می شوند و کشتی به محفظه ی باریک سد سلولی وارد می شوند.
- دیچه بسته خواهد شد و آب به داخل محفظه جریان می یابد.
- بعد از آن با بالا رفتن جریان آب کشتی هم بالا می رود.
- سطح آب تا حدی بالا می آید که کشتی برای ورود به سلول بعدی آماده گردند.

این سدهای سلولی مهمترین قسمت مهندسی در آبراهه پاناما می باشند. به منظور پر نمودن هر یک از این سدها ۱۰۱ هزار متر مکعب آب نیاز است تا کشتی ها از پایین ترین سطح به بالاترین سطح برسند. در کنار محفظه مجراهای زیر گذر کالورت قرار گرفته اند تا آب دریاچه یا دریای مجاور را به سلول ها جاری نمایند. خالی نمودن آب به منظور پایین آوردن کشتی ها نیزز با استفاده از کالورتها صورت می گیرد. کالورت ها دارای قطر بین ۵/۴۹ تا ۶/۷۱ متری هستند. علاوه بر این کالورت های قطور اصلی در هر محفظه، کالورت های فرعی و متقاطع نیز وجود دارند که به ویژه در خالی نمودن آب محفظه ها و پایین آوردن کشتی تاثیر زیادی دارند. تعداد کالورت های فرعی در هر محفظه ۱۴ عدد می باشد. جابه جا کردن آب براب پر و خالی نمودن محفظه ها فقط به کمک نیروی جاذبه صورت می گیرد که باعث می شود تا آب از سطح بالاتر به محفظه ی پایینی منتقل شود. کالورت ها و دریچه های واصل آنها با کمک سیستم های خودکار کنترل می گردند.

سیستم ایمنی
ایمنی سدهای سلولی در عملکرد این کانال و محافظت از سیستم حمل و نقل و زمین های اطراف آن دارای اهمیت بالایی می باشد. فرض کنیدد که یک کشتی با سرعت از کنترل خارج شود و به دروازه های سد سلولی برخورد نماید، حال اگر دروازه ها خراب شوند جریان زیادی آب از دریاچه های عظیم گاتن یا میرافلورس به سمت پایین سرازیر خواهد شد که مسلما خسارات زیادی را به دنبال خواهد داشت. به همین دلیل برای پیشگیری از چنین خطراتی راهکارهای حفاظتی زیادی پیش بینی شده اند، یکی از انواع این راهکارها استفاده از دو دروازه در ورودی و خروجی محفظه ها می باشد و برای سرازیر شدن آب کشتی باید هر دو دروازه را تخریب کند. زنجیرهای محافظتی که در همان ابتدا به منظور کنترل کشتی استفاده می شده اند می توانند کشتی هایی با وزن ۱۰ هزاز تن را نگه دارند، همانطور که اشاره شد زنجیر بعد از کنترل حرکت کشتی و توقف آن به پایین محفظه رفته تا کشتی به طرف سد حرکت نماید. در حال حاضر در دو طرف سلول ها از تجهیزات کنترلی به نام Mule استفاده شده است با وجود Mule ها به زنجیر محافظ دیگر نیازی نیست و این زنجیرهای محافظ در سال ۱۹۸۰ به شکل کامل از ساختار سدهای سلولی حذف گردیدند.

پاناماگذر Panamax
ابعاد محفظه های پاناما بر روی حداکثر ابعاد مجاز کشتی ها برای عبور از آبراهه و همچنین بر طراحی بنادر در بعضی از نقاط جهان تاثیر مستقیمی داشته است. محدودیت ها و پیش نیازهای پاناماگذر به وسیله متصدی این آبراهه منتشر می شود. محدودیت های ابعادی کشتی هایی که از پاناما عبور می کنند بر طول و عرض محفظه های سدهای سلولی و عمق آب کانال و ارتفاع پل Bridge of the Americas در بالبوا پاناما وابسته می باشد. اولین بار در سال ۱۹۱۴ سازمان متصدی کانال محدودیت های پاناماگذار را منتشر نمود، بعد از آن در سال ۲۰۰۹ به خاطر توسعه ی سدهای جدید و افزایش ابعاد این محدودیت ها تغییر یافت.
منبع : آرگا





















