قورباغه ها یکی از معدود حیواناتی هستند که نگاه متفاوتی به آن ها وجود دارد و زندگی این حیوان با ناشناخته های زیادی همراه است. این مطلب به مطالعه مشخصات فیزیکی حیوان قورباغه و زیستگاه آن می پردازد.
مشخصات فیزیکی و زیستگاه حیوان قورباغه
قورباغه ها یکی از گونه های دوزیستان می باشند که پر سر و صدا بوده و با کنترل جمعیت حشرات نقش پررنگی در طبیعت ایفا می کنند. می توان گفت قورباغه یکی از عجیب ترین حیوانات جهان است که مردم به آن نگاه متفاوتی دارند. با این حال ناشناخته های زیادی از زندگی قورباغه وجود دارد.
حدود ۳۶۰ میلیون سال است که دوزیستان به خشکی وارد شده اند و هر روز گونه جدیدی از آن ها کشف شده و به تعداد آنها اضافه می گردد. بر اساس آخرین آمار جهانی تعداد ۸۱۵۲ گونه دوزیست در جهان کشف شده و به ثبت رسیده که از این میان، حدود ۷۱۹۸ گونه مربوط به قورباغه ها و وزغ ها می باشد.
ولی به دلیل سرعت تخریب توسط انسان ها این احتمال می رود که پیش از این که گونه ای مورد کشف و شناسایی قرار گیرد، منقرض و زیستگاهش نابود شود. به این ترتیب هر چند قورباغه در اکوسیستم نقش کمک کننده ای دارد ولی زندگی این حیوان با تهدیدهایی هم همراه است. در ادامه برای شناخت بهتر حیوان قورباغه، انواع گونه ها، زیستگاه و محل زندگی و عوامل تهدید کننده این دوزیست با ما همراه باشید.
مشخصات فیزیکی و ظاهری قورباغه
قورباغه یکی از دوزیستانی است که برخلاف دیگر دوزیستان، فاقد دم است. پاهای عقبی بلندی داشته و برای جهیدن از آن ها استفاده می کند. در هر پای عقبی، به طور معمول پنج انگشت دیده می شود. پاهای جلوی حیوان کوچکتر و چهار انگشتی است و هنگام فرود آمدن به زمین، شبیه ضربه گیر عمل می کند.
پاهای کشیده قورباغه شاخصه حیوان بوده و این دوزیست عمدتا در محیط های آبی دیده می شود و از نظر ظاهری بین انگشتان پای قورباغه پره های گسترش یافته ای برای شنا کردن وجود دارد. قورباغه ها بدنی نرم و مرطوب دارند و غالبا در نزدیک آب زندگی می کنند. نوعی از قورباغه به اسم وزغ پوست خشک و زگیل مانندی داشته و عموما در خشکی زیست دارد.
به طور کلی به قورباغه های زگیل دار، وزغ اطلاق می شود. ولی تمایز قورباغه و وزغ غیر رسمی بوده از این رو همه وزغ ها قورباغه هستند ولی همه قورباغه ها وزغ نخواهند بود. پوست این دوزیست به صورت چند لایه ای است که به صورت دوره ای در هر ماه یکبار عوض می شود.
علیرغم غدد مخاطی در برخی دوزیستان نظیر وزغ، غدد مولد سم هم وجود داشته که این جانور را در برابر حملات دشمنان مصون نگه دارد. پوست رنگی بوده و به کندی تغییر می کند به این خاطر که سیستم عصبی حیوان، کنترل مستقیمی روی سلول های رنگی ندارد.
از گونه های قورباغه می توان به قورباغه سبز، وزغ سبز، قورباغه زهرآگین، ریزغوک، قورباغه چشم طلایی درختی، قورباغه سمی طلایی، قورباغه گوجه ای و قورباغه های مقلد، جالوت، شیری آمازون، و نیزه سمی اشاره کرد.
تغذیه قورباغه
قورباغه و وزغ ها رایج ترین دوزیستان از راسته بی دمان یا بی دم سانان می باشند که نوع بالغ قورباغه عمدتا بی دم و چمپاته زده دیده می شوند. آن ها از زبان چسبناک برای گرفتن طعمه کمک می گیرند. در زبان فارسی به قورباغه، غوک، وک، داروک، چغز اطلاق می شود. نام وک برای قورباغه و داروک برای قورباغه درختی هنوز در گویش مازندرانی استفاده می شود.
قورباغه ها از انواع حشرات و کرم ها تغذیه می کنند. در ضمن زنجره بید، پروانه، مگس، ملخ و حتی قورباغه های کوچک، غذای اصلی قورباغه درختی چشم سرخ است. البته هر جانداری که از نظر جثه در دهان این قورباغه جای شود می تواند غذای او را تشکیل دهید. غذای بچه این نوع قورباغه اغلب مگس و جیرجیرک های کوچک می باشد.
پراکنش قورباغه ها
قورباغه ها در اغلب نقاط دنیا پراکنش دارند. با این حال در قطب جنوب و بیشتر جزایر اقیانوسی حضور ندارند. بر اساس ساختار و نیاز پوست قورباغه، بزرگترین تنوع آن در مناطق گرمسیری جهان، جایی است که آب به راحتی در دسترس باشد. به طور کلی بالاترین تنوع گونه ای دوزیستان از جمله قورباغه ها مربوط به جنگل های آمازون می باشد.
ولی بر اساس آتش سوزی های عمیقی که در سال های اخیر صورت گرفت بخش عمده ای از این گونه ها نابود شدند و حالا بیشتر گونه های دوزیست در این منطقه پراکنش لکه ای داشته و به ندرت مشاهده می شوند. در جهان انواعی از قورباغه ها سمی هستند ولی گونه های شناسایی شده در کشور ما هیچ کدام زهرآگین نبوده و برای انسان خطری ندارند.
قابل ذکر است در ایران ۷ گونه قورباغه وجود دارد که یک گونه آن به قورباغه بلوچی معروف می باشد که در ناحیه جنوب و جنوب شرقی کشور زنگی می کند. در ضمن دو گونه قورباغه درختی، دو گونه جنگلی و دو گونه مردابی در قسمت هایی از شمال کشور و نواحی زاگرس زیست دارند.
عوامل تهدید کننده زندگی قورباغه ها
بزرگترین عامل تهدید کننده زندگی دوزیستان، تخریب و آلودگی محل زندگی آن ها می باشد. انسان ها طی صد سال اخیر با بی توجهی نسبت به این مسئله، آسیب های زیادی به دوزیستان به ویژه قورباغه ها رسانده اند که اکثرا آبزی هستند. در واقع با سدسازی های زیاد موجب از بین رفتن پناهگاه و مامن زیستی آن ها شده اند.
یکی دیگر از عواملی که زندگی قورباغه ها را تهدید می کند استفاده آن ها در آزمایشگاه ها می باشد. در سال های اخیر تعداد قابل توجهی از این دوزیست در آزمایشگاه تحت بررسی و آزمایش دانش آموزان و دانشجویان قرار گرفته ولی چند سالی است که از این حیوان حمایت سخت گیرانه صورت گرفته و بیشتر تحت حفاظت قرار گرفته اند.
وضعیت جمعیت اغلب قورباغه های کشورمان خوب می باشد و تاکنون هیچ گونه ای از آن ها انقراض پیدا نکرده ولی جمعیت آن ها نسبت به گذشته رو به کاهش گذاشته و از آنجا که در معرض تهدید نیستند برای حفظ گونه و زیستگاه آن تلاش جدی صورت نگرفته است.
نقش قورباغه در طبیعت
قورباغه ها سبب کنترل جمعیت کثیری از حشرات و موجوداتی مانند مارها، خزندگان، مارمولک های کوچک جثه و در مواردی خفاش ها می شوند. از این رو نقش فوق العاده ای در کنترل بیولوژیک بیشتر گونه های موجود در طبیعت دارند. بخصوص گونه هایی که مانند ملخ ها با افزایش و طغیان جمعیتی می توانند آفاتی مضر برای انسان باشند.
بر اساس بررسی های صورت گرفته در مورد دوزیستان کشور که غالبا قورباغه و وزغ هستند، از دهه ۱۹۹۰ میلادی تا کنون، ۳۱ نوع بیماری مانند قارچ ها و کرم انگلی گزارش و به ثبت رسیده است. بعضی از بیماری ها مربوط به دوزیستان به طور عمومی و طبیعی وجود دارند و طیفی از این بیماری های فراگیر به خاطر ورود فاضلاب های انسانی به رودخانه ها و منابع آبی ایجاد شده است.
به این دلیل که قورباغه ها عموما در محیط های مرطوب و مستعد تهاجم باکتری و قارچ ها زندگی می کنند، دارای خصوصیات ضد باکتری و ضد قارچی می باشند که با این عوامل مقابله می کند. در حال حاضر از این ویژگی در طب استفاده شده تا برای ساختن داروهای مرتبط با ترمیم پوست و خاصیت ضد باکتریایی و ضد میکروبی به کار گرفته شود.
تولید مثل قورباغه
حیوان قورباغه و وزغ ها هر سال به محل تولید مثل یا محل تولد خود برمی گردند. عمدتا نرها زودتر از ماده ها به آبگیر رسیده و محدوده جفت گیری خود را با حفر یک گودال عمیق تعیین می کنند. هنگامی که ماده به محل می رسد، نر توسط آواز خوانی مخصوص خود، او را به درون آبگیر دعوت کرده و در صورتی که ماده به آواز نر پاسخ دهد، نر به کمک پاهای جلویی با او ارتباط برقرار می کند. وقتی ماده ها تخم ریزی کردند، نرها از طریق اسپرم این تخمک ها را بارور می سازند.
قابل ذکر است در برخی گونه های حیوان قورباغه، شیوه در آغوش گرفتن جفت ماده توسط نر برای جفت گیری به اتصال نمادین دو حالته معروف بوده و به این صورت است که نر در سمت راست قرار گرفته تا قادر باشد تخمکها را بارور سازد. این حالت ممکن است چند سال به طول بینجامد.
چرخه زندگی و مراحل دگردیسی قورباغه
حیوان قورباغه هم مانند دیگر موجودات چرخه زندگی مشخصی دارد که این چرخه با عمل جفتگیری شروع می شود. قورباغه نر بعد از بروز رفتارهای جفتگیری از خود و گشت زدن در اطراف ماده، تخمک های تولید شده و رها شده این جنس را بارور می کند. در حقیقت برخی از قورباغه ها جهت تولید مثل لقاح خارجی انجام می دهند که در بیشتر ماهی ها هم این گونه است.
در این نوع تولید مثل، تخم های بارور نشده توسط ماده درون آب رها می شود و نرها با ریختن اسپرم روی آن ها موجب باروری تخمک ها می شوند. البته قورباغه ماده باید این عملا سریعا بعد از رهاسازی تخمک انجام دهد. یک قورباغه ماده می تواند ۳-۶ هزار تخم ریزی داشته باشد. تخم ها شناور بوده که درون هر تخم کروی شکل ژله ای مانند، پس از عمل لقاح نقطه ای سیاه نمایان می شود که همان جنین قورباغه است.
این جنین از ماده ژله ای داخل تخم تغذیه نموده و رشد می کند. هنگامی که آبشش های اولیه و دم نوزاد قورباغه بعد از یک هفته یا یک ماه (بر اساس گونه آن)به وجود آمد. نوزاد قورباغه به دنیا می آید. این بچه قورباغه تازه متولد شده از بقیه ماده ژله ای تخم و مقدار جلبکی که روی آن وجود دارد، تغذیه می کند.
پس از چند هفته لارو قورباغه باید یک دگردیسی سریع را سپری کند. اول آبشش های بیرونی آن ها از بین می رود و بعد آبشش داخلی جایگزین آن می شود که این نیز با رشد شش ها از بین می رود. پاهای قورباغه هم وقتی ظاهر می شود که بچه قورباغه به قورباغه بالغ تبدیل شود.
در این مرحله حیوان قورباغه دم بلندی خواهد داشت و پاهای عقب نیرومند هستند. بچه قورباغه در این مرحله از رشد موجود گرد عجیبی است که به قورباغه بالغ شباهت داشته در صورتی که هنوز دارای دم قدرتمندی است. پس از طی مراحلی، چشم های حیوان بالغ قورباغه روی سرش تشکیل می شود. آخرین اندام هایی که رشد می کنند، پاهای جلویی می باشند. دم هم با پیوستن به حجم بدن به تدریج کوچک و کوچکتر و در نهایت محو خواهد شد.
طول بدن قورباغه های کوچک کمتر از یک سانتی متر است. بعد از حدود ۱۶ هفته و گذشتن مراحل رشد، قورباغه های جوان قادر خواهند بود آب را ترک نموده و به خشکی بروند. هوا تنفس کرده و از سوسک، مگس، پشه، سنجاقک و دیگر حشرات تغذیه نمایند. البته در خارج از آب هم به رشد خود ادامه می دهند.
این قورباغه های کوچک و جوان غالبا ماجراجو و اهل ریسک بوده و در جستجوی سایر آبگیر و تالاب ها ریسک می کنند. ممکن است مسافت زیادی را در دشت یا کوهستان از آبگیر خود دور شده که اگر طعمه صیاد نشود یا بخاطر خشکی پوست خود از بین نرود، احتمال دارد آبگیر یا برکه جدیدی پیدا کرده و در آن خانواده تشکیل داده و نسل جدیدی را به وجود آورد.
قورباغه جوان بعد از چند هفته یا چند سال(بسته به نوع گونه) دیگر قورباغه بالغی بوده که می تواند تولید مثل انجام دهد.
قورباغه درختی و وزغ نیزار
وزغ نیزار بومی امریکای مرکزی و جنوبی در سال ۱۹۳۵ جهت کنترل سوسک های نیشکر که آفت ساقه های نیشکر بودند به نواحی شمال شرقی استرالیا فرستاده شدند. متاسفانه وزغ نیزار در این محیط زیست بیش از حد سازگاری پیدا کرد. این وزغ به سرعت ازدیاد پیدا کرد و تعداد زیادی از گونه های حشرات محلی و حیوانات این منطقه را خورد. برخی از این گونه ها در حال حاضر در معرض خطر بوده و این وزغ به دلیل سمی بودن و غیرقابل خورده شدن، دارای شکارچیان کمی است.
در صورت تمایل برای آشنایی با حیوان مورچه خوار و حیوان گورکن روی لینک ها کلیک کنید.
منبع : آرگا
