کهن ترین آثار بر جای مانده از گچ به حدود ۹ هزار سال قبل باز می گردد. همچنین ۵ هزار سال قبل مصری ها از گچ برای دیواره های کاخ و معابد خود استفاده می کردند. اگر علاقمند هستید تا از تاریخچه گچ اطلاعات کافی کسب کنید با ادامه مطلب همراه ما باشید.
آشنایی با تاریخچه گچ
آثاری از گچ و گچکاری در پوشش قوسی کانال ها در بخشی از بناهای تخت جمشید از دوره هخامنشی برجای مانده است. تاریخچه گچ نشان می دهد که ملات گچ در دوره ساسانیان در اسکلت سازی بناها و در ضمن برای نماسازی کاربرد بسیاری داشته است. در ادامه با تاریخچه گچ و گچکاری بیشتر آشنا می شوید.
گچبری
یکی از پدیده های هنری معماری بی نظیر ایران هنر گچبری است که در کاوش های باستان شناسی نشانه هایی از رواج این هنر در دوره ساسانی به دست آمده است. یکی از کاربردهای اصلی گچ، اندود کردن دیوارها و آراستن سطوح داخلی ساختمان ها می باشد و هنر گچبری این آراستگی را به حد کمال می رساند.
آثار گچبری را می توان در دوره های گوناگون تاریخچه ایران مشاهده به طور مثال:
- در زمان سلجوقیان مسجد علویان همدان
- در زمان ایلخانی بقعه بایزید بسطامی در بسطام
- در زمان تیموریان بقعه شیخ احمد جامی تربت جام
- در زمان صفویان کاخ عالی قاپو اصفهان
- در زمان زندیه عمارت کلاه فرنگی شیراز
- در زمان قاجار کاخ گلستان تهران
تاریخچه گچ و گچکاری نشان می دهد که گچ حدود ۹ هزار سال قبل در آناتولی و سوریه کشف شده است. همچنین ۵ هزار سال قبل مصری ها سنگ گچ را در هوای آزاد در داخل آتش سوزانده و بعد می کوبیدند سپس به پودر تبدیل کرده و در نهایت این پودر را با آب ترکیب و دیوارهای کاخ و معابد را با گچ می پوشاندند.
بعضی از نمونه های اولیه گچ در اهرام مصر کشف شده است. در ضمن یونانی ها از گچ به شکل خاص گچ سلنیوم که شفاف است به عنوان پنجره معابد استفاده کردند. رومی ها نیز به کمک گچ از هزاران مجسمه یونانی کپی برداری نموده اند.
پیشینه گچکاری در ایران
شواهد و آثار باستان شناسی نشانگر آن است که تاریخچه ساخت گچ به پیش از ساختن خشت و پخت آن به شکل آجر باز می گردد. در کهن ترین بنای جهان، یعنی اهرام ثلاثه مصر که قدمتی ۴۵۰۰ ساله دارد، از گچ به عنوان ماده چسبنده مقاوم در بین سنگ ها و برای کلاف سازی آنها استفاده شده است.
یکی از کاربردهای مهم و اصلی گچ، اندود کردن دیوارها و سطوح داخلی ساختمان ها بوده و همانطور که اشاره شد هنر گچبری، این آراستگی را به حد دلنوازی می رساند. استفاده از تزیینات گچی در تزیین دیوارها، شیوه معمول در شهرهای ایران و عراق بوده است.
اولین افرادی که در ایران به این کار پرداختند هخامنشیان و بعد ساسانیان بودند و اعراب در جریان فتوحاتشان، این هنر را از آن ها فرا گرفتند. هنرمندان دوره امویان به شکل وسیعی کاخ ها را با گچبری منقوش برجسته تزیین می کردند. نمونه بسیاری از این گچبری ها در کاخ های الحیر الغربی و المنیه به کار برده شده که گچبری های کاخ المنیه به خاطر در بر داشتن عناصر آدمی و حیوانی در کنار تزیینات هندسی و گیاهی، حائز اهمیت بیشتری است.
شیوه تزیینات گچی روی دیوارها، بعد از به کار گیری خشت در بناها توسعه پیدا کرد و این روش در کاخ های شهر سامرا رایج شد. این گونه تزیینات در دو قصر جوسق و بلکوارا مشاهده می شود. مجموعه تزیینات کاخ های سامرا در وهله اول طبیعی بوده ولی در دوره بعد عناصر تزیینی از طبیعت فاصله پیدا می کنند.
در سومین مرحله، زمینه تزیینات عمق چشمگیری یافته که بهترین نمونه های آن در کاخ بلکوارا دیده می شود. در این دوره، ابتکار پوشش سطح به حدی کامل شد که تقریبا همه زمینه را می پوشاند و این موضوع که برای اولین بار در هنر اسلامی رواج یافت، اوج ترقی شیوه های تزیینی محسوب می شود و بعد از آن در دنیای اسلام انتشار یافت و از مهم ترین ارکان هنر اسلامی شد.
باید اشاره کرد شیوه تزیینات گچی روی دیوارها توسط حکومت طولونی از عراق به مصر انتقال پیدا کرد و نمونه هایی از آن در جامع طولون روی سطح داخلی و اطراف طاق ها و دور پنجره ها مشاهده می شود. قابل ذکر است هنرمندان دوره فاطمی نیز تحت تاثیر تزیینات هنر ساسانی (هنر رایج در دوره عباسی) بودند.
تزیینات نقاشی گچی در رواق قبله جامع الازهر از عناصر گیاهی که از شیوه تزیینات طولونی و عباسی اقتباس شده، تشکیل یافته ولی اختلاف در نحوه استفاده از آن ها می باشد. در ضمن نمونه های زیبایی از خط کوفی مشجر در کتیبه موجود زیر سقف پیدا می شود. گفتنی است در دوره فاطمی اهمیت تزیینات خطی بیشتر شد و استفاده از خط کوفی مشجر روی زمینه های برگ دار اشکال گیاهی گسترش یافت.
قابل ذکر است در دوره ایلخانیان، هنر گچبری به سرحد کمال مطلوبش دست یافت. ایجاد محراب های گسترده با انواع خطوط به خصوص گونه های مختلف کوفی، استفاده انواع گره هندسی با نقوش اسلیمی طوماری و اسلیمی ماری در لا به لای کتیبه و اسپرهای خط با گل و برگ های پهن و همچنین گودی و برجستگی نقوش، سبب تحولی شگرف و خلق شاهکارهای عظیم گچبری در این دوران گردید.
در تاریخچه گچ همچنین آمده که تزیینات گچی معمول دوره سلجوقی در دوره ایلخانیان به مرور متحول شد و شلوغی تزیینات به ویژگی گچبری این دوره تبدیل شد. از زیباترین نمونه های تزیینات شلوغ می توان به نقوش استفاده شده در مسجد حیدریه قزوین، مسجد جامع ورامین و محراب مسجد ارومیه اشاره کرد.
شیوه های متنوع کنده کاری بر روی گچ و شلوغی المان های تزیینی متعدد، در قرن ۸ جایگاهی خاص پیدا کرد. بهترین نمونه نشانگر این تحول محراب اولجایتو در مسجد جامع اصفهان می باشد. ضمنا در دوره ممالیک بحری، شیوه تزیین دیوارها با نوارهای گچی منقوش به عناصر نوشتنی، روی زمینه تزیینات گیاهی رایج شد که نمونه آن در بالای پنجره مسجد الظاهر بیبرس دیده می شود.
باید اشاره کرد زیباترین نمونه های گچی مملوکی، در پنجره های گچی مشبک موجود در مسجد جامع مشاهده می شود که با اشکال هندسی همراه با شیشه های رنگی تزیین شده و این پنجره ها با حاشیه هایی مزین به عناصر برگ و شاخه و نوشته های کوفی احاطه شده اند.
گفتنی است دوره تیموری، دوره ایجاد رسمی بندی و کاربندی هایی از قالب های گچی مقرنس و قطار بندی های گچی ارزشمند می باشد. قابل ذکر است در هنر گچبری این دوره انواع خطوط کوفی مشجر، مشبک، مزهر، معقد و نیز خط های محقق، ثلث، نسخ، تعلیق، نستعلیق، رقاع و به ویژه از خط معقلی، استفاده بسیار شده است.
از آثار متعدد این دوره می توان به خطوط گچبری شده در بقعه شیخ احمد جامی در تربت جام، قطاربندی های گچی مدرسه خرگرد در خواف و مقرنس بندی های گچی باارزش سر در مسجد میدان کاشان اشاره کرد. همچنین در دوره صفوی، هنر گچبری و گچکاری وارد روش های خاصی شد.
به نحوی که زیباترین مقرنس بندی های گچی با عناصر مختلف به ویژه مقرنس های طاس و نیم طاس همراه با نقوش گل و گیاه با انواع تیغه های گچی دالبری، زینت دهنده کاخ های شاهان شد. در این بین می توان به آثار باارزش زیر اشاره کرد:
- مقرنس قطار و کاربندی ها و یزدی بندی های گچی بسیار عظیم کاخ هشت بهشت
- سر در بازار قیصریه اصفهان به خصوص دالبرهای تیغه منقوش از ظروف مختلف مانند تنگ و سبو
- مقرنس بندی های طاسه دار گچی در تالارهای شاه نشین و موسیقی کاخ عالی قاپو
- خط گچبری ثلث بسیار ارزشمند در صفه درویش مسجد جامع اصفهان
در این مطلب به طور مختصر با تاریخچه گچ و گچبری در ایران آشنا شدید. امیدواریم مورد پسند واقع شده باشد. همچنین پیشنهاد می شود در صورت تمایل برای آشنایی با تاریخچه آتش و تاریخچه نان روی لینک ها کلیک کنید.
منبع : آرگا
