دسته ها
شنبه ۳۰ تیر ۱۴۰۳

تاریخچه قوم تات و ویژگی های مردم تات ایران

  • حکیمه فهیمی
  • ۲۹ مرداد ۱۴۰۲
  • ۰

قوم تات یکی از اقوام ایرانی با تاریخ و فرهنگ چند هزار ساله ادبیات شفاهی بوده ولی تاریخچه ادبیات مکتوب آن ها خیلی جوان بوده و ادبیات منظوم شان نیز مدت کوتاهی است که در منصه ظهور قرار گرفته است. این مطلب به تاریخچه قوم تات می پردازد.

تات های ایران یا تات های جنوبی از اقوام ایرانی با تاریخچه هزار ساله می باشند که به صورت پراکنده و نقطه ای در شمال ایران از آذربایجان تا شمال خراسان زندگی می کنند. اگر مایلید تا با تاریخچه قوم تات آشنا شوید، با ادامه مطلب همراه ما باشید.

آشنایی با تاریخچه قوم تات

تات ها از اقوام ایرانی می باشند که با وجود داشتن تاریخ و فرهنگ چند هزارساله  ادبیات شفاهی و بسیار غنی اما تاریخچه مکتوب خیلی جوانی دارند. همچنین ادبیات منظوم خاص این قوم مدت تقریبا کوتاهی به منصه ظهور رسیده است. تات های ایران که به عنوان تات های جنوبی هم شناخته می شوند به صورت پراکنده و نقطه ای در شمال کشور زندگی می کنند.

کلمه تات در ترکی برابر عجم در عربی بوده به طوری که اگر فردی نتواند ترکی صحبت کند یا بفهمد به وی تات گفته می شد. تات کلمهای است که ترک زبانان برای افراد ایرانی زبان و ایرانی تبار یکجانشین استفاده می کرند. به قول هونی ۱۹۷۵ فارسی زبانان تات نامیده می شدند. در ایران پراکندگی تات ها گستره قابل توجهی دارد.

تا قرن قبل، مردمی که در سرزمین های میان مانقوطای سراب و اردبیل ساکن بودند ترکیبی از تات و شاهسون ها بوده و طول مسیر رودخانههای بالق لو و فره سو تا رودخانه ارس هم در دست تات ها بود. این افراد در همان زمان مدت ها زبان خود را فراموش کرده و به ترکی حرف می زدند. دره شاهرود خلخال، بزرگترین محل تجمع تات ها در استان اردبیل بود.

حدود ۴۰ روستا در این دره و یکی دو منطقه دیگر خلخال تات نشین می باشد. در قزوین استان تات نشین جهان هم انبوهی از تات ها ساکن هستند. طوری که تاکستان بزرگترین شهر تات نشین جهان در مرکز آن واقع است. در سال ۱۲۷۶ به دستور وزیر علوم و صنایع تجارت، لغات رایج در بین تات های بلوک زهرا رامند و تاکستان و سایر روستاهای تات نشین جنوب قزوین جمع آوری شد و کتابی با عنوان رساله لغات فرس قدیم که اهل قزوین را از قبایل قدیم ایران و مردمی پهلوی زبان معرفی نموده است.

  •  آرون گروپس

تاریخچه حضور تات ها در مازندان و استرآباد نیز طولانی است. از قرن دهم به بعد تات ها یک گروه از جمعیت ولایت استرآباد بودند. سلطانعالی تات در صفر ۱۰۰۵ استشهاد نامه رعایا و مالکان قریه چوبلانی استراباد را در مورد حق آبه آن روستا تایید نموده بود. در دوره نهضهت مشروطه، زبان تات در ولایت استرآباد مرسوم بود و گروه هایی از تات ها در بلوک سدن رستاق استرآباد سکونت داشتند.

به طور کلی مردمی که امروزه تات شناخته می شوند در نوار منقطع از کوهستان قفقاز تا کوه های خراسان پراکنده می باشند. تاریخچه مردم تات در نهایت به این منتهی می شود که تات ها در مناطق دورافتاده و روستاهای حاشیه ای بقا به دست آوردند. امروزه این مردم در محدوده وسیعی از ایران حضور دارند.

بر اساس داده های جمعیت شناختی موجود و صحبت های انجام شده با اهالی تات نشین مناطق مختلف کشور، می توان به طور تقریبی بیان کرد که حدودا بیش از ۴۰۰ هزار تات در کشور زندگی می کنند که در گذشه عمدا از حضور سایرین اطلاع خاصی نداشته و اکثرا به شکل جزایری مجزا از یکدیگر زندگی می کردند.

امروزه نیز اطلاعات کلی از هم دارند. به طور مثال تات نشین های دشت تاکستان یکی از اقوام تات اطراف بجنور را به ندرت دیده اند چه رسد به این که با هم ارتباطی داشته باشند.

ویژگی های مردم تات ایران

از ویژگی های مشرتک اقوام تات ایران عبارت است از:

  • زبان تاتی که در همه مناطق تات نشین وجود دارد.
  • منشا و تبار مشترک که به مادها باز می گردد.
  • تاریخچه و سرنوشت تاریخی مشترک که موجب شده قوم تات وضعیت تاریخی مشابه داشته باشند.
  • سنت و میراث فرهنگی مشترک

می توان گفت از آن جا که زبان تاتی یک زبان غیر مکتوب می باشد و فرهنگ این قوم یک فرهنگ شفاهی است از این رو مهمترین و اصلی ترین محمل فرهنگی قوم تات، زبان آن ها است که سنت فرهنگی خود را در در طول سال ها و قرون متمادی تا به امروز منتقل کرده است. حوزه ادبیات تات با در نظر داشتن اشعار پراکنده، سده ۱۸ هجری قمری تخمین زده می شود.

آغاز تاریخچه اقوام تات

قوم تات تاریخچه ای طولانی دارد ولی تاریخ شروع آن به دوره بعد از وقوع انقلاب ۱۹۱۷ روسیه می رسد که اشعار و نمایشنامه های م. بخشی. اف متولد ۱۹۱۰ و شعر و داستان های آنتی لوف متولد ۱۹۱۳ گواه این مطلب بوده تا جایی که نگارنده مدعی است به جز قوم کرد که از این بابت شرایط خاصی دارد سایر اقوام گوشه و کنار کشور ما هم وصعیتی مشابه تات ها دارند.

به این دلیل که از سده ۵ تا اواسط سده ۱۴ هجری قمری به مدت یک هزار سال سلاله های ترک و یا ایرانیان ترک شده ای نظیر صفویا در ایران حکوت کردند و تمام این ها چه آن دسته که در موردشان تکیه گاه فرهنگ و مدنیت ایرانی شده و چه آن گروه که به این مقوله توجه نداشته و به نشر زبان خود به روش های مختلف همت داشته اند همگی تحلیل رفته و آنچه در جامعه ای ایرانی ریشه دواند و سایه گستر زبان ترکی شد.وارد شدن سلاله های ترک به ایران و فرمانروایی در این کشور همواره با مهاجرت گروه انبوهی از تیره ها و طوایف ترک زبان بوده که اغلب در نیمه شمالی ایران ساکن شده اند.

از نظر برخورداری از برتری سیاسی وحقوق اجتماعی خاص و ضمنا داشتن تعصب قومی مردمان بومی به زبان آن ها حرف نمی زدند این امر به نوعی یک تقابل و رویارویی زبانی بین ملت ایران با یک ملت بیگانه بود. در این تقابل زبان فارسی با داشتن پشتوانه ای بزرگ و تاثیر گذار علمی و ادبی به هیچ وجه میدان را برای رقبا خالی نکرد.

اما زبان ها و گویش های هم خانواده آن چنان که باید پشتوانه علمی و ادبی غنی نداشته و همانند تات دائما در تماس و وشش با ترک زبانان بوده و شدیدا آسیب دیده و در مقابل زبان بیگانه به تدریج گام به عقب برداشته است. در حال حاضر در ایران زبان شناخته شده فارسی، ترکی و عربی وجود دارد.

بر اثر ظهور لهجه های مختلف و شاخه شاخه شدن آن ها از پارسی قدیم گویش های مختلفی از جمله لری، کردی، بلوچی، گیلکی، تاتی، تالشی و … به وجود آمده و مجددا از هر یک لهجه های مختلف دیگری پدید آمده است که در دراز مدت به طور کلی از اصلشان فاصله گرفته و متاثر شده اند و تبدیل به زبانی با ترکیبی از کلمات عربی، انگلیسی، ترکی و… که به تدریج به نابودی گرایش می یابند.

عواملی مانند زمان، فقدان زبان ابی، وضعیت جغرافیایی، نیازهای جدید لغوی، رسانه های جمعی و … بر ساختار و کیفیت زبان تاثیر گذاشته و در آن سبب تغییراتی می شوند که تدریجا این تغییرات منجر به تعدد لهجه می شود. تات اسمی است که به بخش عظیمی از جامعه ایران بزرگ اطلاق می شود.

قوم تات جمعیت مختلفی از ایران می باشند که اطلس پراکندگی آن ها از داغستان تا شیروان و آذربایجان، زنجان، قزوین، خراسان، سمنان، بجنورد و بعضی روستاهای خط مرکزی ترکمنستان امتداد دارد. زبان اقوام تات متنوع و متفاوت از هم است که با وجود ایرانی بودن دارای اشتراکات فراوانی با هم هستند ولی به عنوان لهجه های مرتبط با هم در یک واحد زبانی قرار نمی گیرند.

به طور مثال لهجه تات ها بخش جرگلان از توابع بجنورد با برخی روستاهای مرزی ترکمنستان مشابه بوده ولی با لهجه تات های تاکستان و بلوک زهرا و رامند از یک طرف و یا تاتی مرند و خلخال و زنجان از سوی دیگر و تمام این ها با تاتی قفقاز فرق دارد که هر یک از این ها نیز با فارسی، گیلکی و کردی متفاوت است. از این رو اسم تات با منشا قومی و زبانی این بخش یا جامعه ایرانی مرتبط نبوده و بی شک در گذشته های دور در همه ایران باستان اسامی دیگری وجود داشته و از ترکیب قومی و زبانی مختلف بوده اند.

بنابراین بررسی تاریخچه واژه تات از چند نظر اهمیت دارد:

  • بیانگر معنی متفاوت تات در دوران های تاریخی گوناگون می باشد.
  • سیر تاریخی پیشرفت زبان ترکی که از غرب به شرق بخصوص در زمان صفویه را نشانگر ات.
  • مشخص می نماید که زبان تاتی حال حاضر با لهجه های متفاوت زبان مشترک ایالت آذربایجان و ایران است
  • نشانگر زیر بنای مشترک زبان های ایرانی در قلمروه ایران بزرگ بوده که بقایای جزیره های زبان تاتی آذربایجان و زنجان ونواحی غرب گواه آن می باشد.
  • به معرفی یکی از اصیل ترین زبان های ایران پرداخته و علیرغم معرفی زبان تاتی به معرفی مردمی می پردازد که با این زبان صحبت می کنند.

از این رو کلمه تات از دو منشا زبانی دریافت شده است. یکی زبان فارسی باستان و دیگری زبان ترکی. تات در زبان باستان به شکل پسوند استفاده می شده ولی تات در زبان ترکی به معنای بیگانه یا خارجی است. بعد از حضور ترکان در سرزمین های شرقی کشورمان، به ایرانیان تحت حکومت ترک ها تات اطلاق می شده هر چند با تسلط بیشر ترک ها تات معنای گسترده ای به خود گرفت.

تا آنکه دوره اقتدار ترک ها در کشور، معادل ایرانیان می باشد ولی مردم ایران با استعداد فرهنگی و سابقه تاریخی خود معنی تات را از مفهوم بیگانه به معنی ایرانی و اهل قلم تغییر داده به نحوی که در دوره صفویه جامعه ایران به دو دسته اهل شمشیر (ترک) و اهل قلم (تات و تاجیک) تقسیم شده بود.

تفاوت تات و تاجیک

هر چند تات و تاجیک و گروه های متفاوت آن درباره ایرانیان استفاده می شد اما نمی توان گفت معنای تات و تاجیک کاملا برابر است. زیرا معنایی که فرهنگ و واژه  های ترکی و مفاهیمی که سفرنامه نوسان اروپایی از این دو کلمه دارند و همچنین سکوت فارسی نویسان ایرانی درباره استفاده از کلمه تات همگی دلایلی هستند که اندک تفاوت در معنی و مفهوم این دو کلمه را نشان می دهند.

احتمالا کلمه تات نسبت به تاجیک از لحاظ معنی و مفهوم منفی تر است و از این رو در متون قبلی فارسی تنها در پنج  مورد از کلمه تات استفاده شده است. به طور یقین دو مورد به خاطر ضرورت شعری بوده است. اما کلمه تاجیک به طور متعدد در متون مختلف فارسی استفاده شده است. به هر روی با سقوط صفویان به تدریج این مرزبندی جامعه ایران تات ها(تاجیک ها) و ترک ها از میان رفت و زبان مردم هر ناحیه را هم به اسم همان ایالت نام نهادند. همچون لری، گیلکی، مازندرانی، کردی، مشهدی و … .

در حالی که زبان شهرهای بزرگ شمال غرب کشور به ترکی تغییر یافته بود . البته این تغییر به طور تدریجی و از زمان سلجوقیان تا پایان حکومت صفویه صورت گرفت. ولی نیمی از زبان های شمال غرب ایران که در روستاها متداول بوده به اسم زبان تاتی و در برخی مناطق به اسم همان روستا مثالا هرزنی و … خوانده شدند.

نویسنده تاریخ ماد درباره این زبان چنین نوشته است:

تاتی مانند تالشی و مازندرانی وگیلکی از بقایای زبان هنداروپایی است که در ابتدا ، زبان ماد شرقی بوده است وبا اینکه در لهجه های مزبور از لحاظ منشاء لغوی سهم فارسی فوق العاده زیاد است . ولی این زبان کاملا مبنا و مایه مادی خود را حفظ کرده است . در این شصت سال اخیر در ایران نیز پژوهش هایی برای شناساندن این زبانهای ایرانی انجام گرفته است و احمد کسروی اولین کسی بود که در این زمینه اقدام نمود . او این نیم زبانهای پراکنده شمال غربی ایران را « آذری » خـوانــد و دیگــران نیــز بنام های تاتــی ، هرزنی ،مادی ، تالشی ، کردی و….. از آن یاد کرده اند.

به این ترتیب تات کلمه ای است ترکی که در آغاز به مردم غیر ترک و در نواحی ترک نیشن اطلاق می شده است. بعد به همه ایرانیان گفته می شد. در حال حاضر هم به بقایای نیم زبان های غربی ایران عمدتا تاتی و به مردمی که با این زبان صحبت می کنند تات گفته می شود. در پایان اگر علاقمند هستید تا با تاریخچه قوم تالشی و تاریخچه قوم مایا آشنا شوید روی لینک ها کلیک کنید.

منبع : آرگا

مطالب مرتبط
مطالب داغ
همچنین ببینید
مشاهده دیدگاه های این مطلب
دیدگاه های مطلب
۰ دیدگاه برای این نوشته

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *