ساز عود یا ساز بربط یکی از قدیمی ترین سازها در کشورهای خاورمیانه از جمله ایران محسوب می شود. اگر مایلید تا با این ساز بیشتر آشنا شوید در این مطلب به معرفی ساز عود می پردازیم.
معرفی ساز عود
یکی از قدیمی ترین سازها در کشورهای خاورمیانه از جمله ایران ساز قوی عود است. به این ساز ، ساز بربط هم گفته می شود. از آن جا سطح ساز عود از چوب پوشیده شده در زبان عربی به آن عود گفته می شود.
به عقیده برخی پژوهشگران این واژه در اصل عربی شده کلمه رود فارسی است که اسم دیگر بریت می باشد و به معنی سیم در سازهای رهی است. در زبان لاتین به ساز بربط ساز باربیطوس گفته می شود. در این مطلب به معرفی ساز عود می پردازیم.
همچنین در صورت تمایل برای آشنایی با ساز لیرا و ساز دوتار از این مقالات نیز می توانید بازدید نمایید.
ساختار ساز بربط
این ساز نقش تک نواز و هم نواز را به خوبی ایفا می کند. هر چند بریت در سه نوع ایرانی، عربی و ترکی ساخته می شود ولی در حالت کلی از کاسه بزرگ گلابی شکل و یک دسته کوتاه درست می شود. طول کلی ساز در بلندترین حالت به ۸۵ سانتی متر می رسد.
شکم ساز بسیار بزرگ و گلابی شکل است به طوری که بخش زیادی از طول سیم در امتداد شکم ساز قرار گرفته است. سطح رویی شکم ساز از جنس چوب می باشد که روی آن پنجره های مشبکی تعبیه شده است.
تعداد سیم ها در ساز خوش صدای بربط از ۱۰-۱۳ سیم متغیر می باشد. معمولا سیم ها به شکل جفتی روی ساز نصب می گردند. البته در نوع ۱۱ سیمی ، ۵ جفت سیم و یک تک سیم مشاهده می شود.
ساز بربط یا بریت فاقد دتسان بوده و پرش از خرک ساز کوتاه و تا اندازه ای کشیده می باشد. این ساز دارای ده سیم یا ۵ سیم جفتی است. البته در مواقعی برخی استادان قالب شکنی نموده و دو یا یک سیم در بخش پایین قبل از سیم دو به ساز می افزایند که این سیم ها با فا زیر کوک می شوند.
سیم های جفت با هم کوک شده و هر یک از سیم های ده تایی یک گوشی مخصوص به خود را دارد. گوشی ها در دو سمت جعبه گوشی یا سر ساز قرار دارند. باید گفت ساز بربط بم ترین ساز بین سازهای زهی ایرانی می باشد.
نت نویسی آن با کلید سل است. در حقیقت نت نویسی آن بر اساس وسعت و بمی صدای ساز بر مبنای کلید فا بوده که برای سهولت نت خوانی و نوازندگی یک اکتاو بالاتر نوشته می شود. جمعا دو اکتاور است.
اکتاو بم تر از نت نوشته شده ایجاد می شود. سیم بم معمولا نقش واخوان داشته و گاها این سیم جفت نیست. صدای بربط به نحوی است که صدای اکتاو چهارم پیانو از راست به چپ برابری دارد و در واقع باید بریت را با کلید فا نواخت.
یعنی صدای اصلی بربط یک اکتاو پایین تر از آن بوده که امروزه رایج است. پرده بندی بریت تا حدودی شبیه تار بوده و از این نظر برخی عقیده دارند نوازندگان تار می توانند با کمی وقت به خوبی آن را بنوازند.
مضراب ساز از پر مرغ یا پر طاوس، شاه پر عقاب و حتی پر لاشخور تهیه می شود و گاهی نوازنده با مضراب دیگری ساز را می نوازد. نوازنده های امروزی از مضراب پلاستیکی بهره می برند. صدای عود، بم ، نرم و در عین حال گرم و جذاب و تقریبا قوی است.
ساز بربط بعد از اسلام
بعد از اسلام، زمینه برای گسترش ساز بربط تا نقاط متعدد دنیا فراهم شد. کمال الدین زریاب، یکی از نوازندگان مشهور ساز بربط ایرانی در زمان خلفای اسلامی بود که برای نخستین بار از طرف عبدالرحمن دوم به منطقه آندلس دعوت شد.
این یعنی زمینه ورود ساز بربط ایرانی به کشورهای اروپایی، من جمله اسپانیا فراهم شد. از این زمان شرایط به نحوی شد که ساز بربط از چین تا آندلس جایگاه خود را در موسیقی پیدا کرد. زریاب تلاش نمود تا ساز بریت را در آندلس گسترش دهد.
ریشه طراحی و ساخت ساز گیتار، به فعالیت های زریاب در سرزمین آندلس مرتبط است. زیرا وی ساز عود و تار را با هم ترکیب نمود. از آن پس ، زریاب به اسطوره در زمینه سازهای موسیقی اسپانیا تبدیل شد.
به نحوی که هر ساله بزرگداشت وی را جشن می گیرند. ضمنا نوازنده گیتار مشهوری در دنیا به اسم پاکو دلوسیا با نواختن قطعه ای به اسم زریاب، موفق شد به این نوازنده ساز بربط ادای دین نماید.
اجزای ساز بربط
پیشتر تا حدودی با ساختار ساز بربط آشنا شدید. ساز بریت از گروه سازهای زهی می باشد که عمده ساختار آن از چوب است. اجزای ساز شامل کاسه بزرگ گلابی شکلی است که به یک دسته وصل می شود.
سیم ها روی دسته قرار گرفته و تا گوشی ها ادامه دارند. حفره روی کاسه طنینی، انتشار صوت خارج از آن را ممکن می سازد. اصلی ترین اجزای این ساز عبارت است از:
- سیم ها
- گوشی ها
- دسته
- صفحه
- شبکه
- سیم گیر
- محافظ صفحه
- خرک
- مضراب
- شیطانک
- سرپنجه
اگر تاکنون سازهای دیگری مثل سه تار و تار را از نزدیک دیده باشید، متوجه پرده بندی روی دسته ساز شده اید ولی ساز بربط ایرانی فاقد این ویژگی است. به این ترتیب تشخیص محل دقیق هر نت، بر عهده نوازنده ساز می باشد که به تدریج و با تمرین فراوان این توانایی و مهارت کسب می شود.
ضمنا تفاوت های ظریفی بین ساز بربط عربی و بربط ایرانی وجود دارد که عمدتا به ظاهر آن ها مرتبط است. ولی صدای تولیدی از این سازها کاملا یکسان می باشد.
اگر مبتدی هستید و می خواهید این ساز را بنوازید از مربی بخواهید ساز را برای شما کوک کند. یا به کمک گوشی های ساز آن را کوک کنید. برای کوک کردن بربط ایرانی، از یک دستگاه تیونر استفاده نمایید.
لازم به ذکر است ساز بربط ایرانی در دو قالب معروف درست می شود. یکی قالب قنبری که از بربط عربی کوچکتر است و ده سیم دارد و دومی قالب نریمانی می باشد.
منبع : آرگا
