سفته یکی از انواع اسناد تجاری است و در نتیجه از نکات مثبت و نیز چالشهای اسناد تجاری برخوردار است. نکاتی که به ویژه در محل طرح دعاوی، شناسایی و اجرا به صورت پررنگتر به چشم خواهد خورد.

با توجه به اینکه در قراردادهای کار که بین کارگر و کارفرما تنظیم میشود و نیز قراردادهای همکاری که بین دو طرف تنظیم میگردد، دریافت سفته به عنوان تضمین حسن انجام کار یک روال عادی و پرتکرار است، در این نوشته قصد داریم معرفی کاملی از سفته حسن انجام کار در قالب بررسی سوالات ذیل ارائه نماییم:
- سفته حسن انجام کار چیست؟
- سفته حسن انجام کار از چه اشخاصی دریافت میشود؟
- شروط اخذ سفته حسن انجام کار چیست؟
- اثرات دریافت سفته حسن انجام کار شامل چیست؟
سفته چیست؟
سفته از جمله اسناد تجاری است. در واقع سفته در کنار چک و برات، اقسام سهگانه سند تجاری را تشکیل میدهند.
اسناد تجاری یاد شده هم میتوانند وسیله پرداخت قرار گیرند و هم میتوانند به دلیل ویژگیها و کاربردهای تجاری و تسهیلات اجرایی که برخوردار هستند، به عنوان اسناد تضمینی ارائه گردند. در نظر داشته باشیم که اسناد تجاری از برخی حمایتهای خاص قانونی برخوردارند که هیچ کدام از انواع تعهدات حقوقی دیگر شامل آنها نمیشود.
مانند آن که اجرای اسناد تجاری توسط واحد اجرای ثبت به سهولت بیشتری نسبت به مراحل رسیدگی قضایی که برای دیگر انواع تعهدات مالی باید طی نماییم انجام میگیرد. یا در مثالی دیگر میتوان به استقلال امضا در اسناد تجاری اشاره کرد.
به نحوی که روابط بین صادرکننده و گیرنده یک سند تجاری به دیگر اشخاصی که سند تجاری را با ظهرنویسی دریافت کردهاند تاثیر نمیگذارد، پس حتی در فرضی که رابطه اولیه به دلایلی همچون کلاهبرداری اعتبار خود را از دست داده باشد، گیرندگان بعدی که با ظهرنویسی سند تجاری را دریافت نمودهاند، هیچگونه تاثیر و زیانی از این امر نخواهند دید. به این ویژگی اسناد تجاری، تجریدی بودن سند تجاری گفته میشود.
و دقیقا به خاطر همین وصف تجریدی بودنی که اسناد تجاری دارند است که استفاده از آنها به عنوان تضمین حسن انجام کار به ویژه زمانی که تضمین یاد شده در رابطه کارگری و کارفرمایی و از کارگر دریافت میشود، محل اختلاف و شک قرار دارد، زیرا میتواند وسیله سوءاستفاده از سند کارگر و تحت فشار قرار دادن وی قرار گیرد.
در هر صورت سفته به عنوان یک سند تجاری و مالی شناخته میشود که طی آن صادرکننده سند متعهد میشود در زمان مقرر یا زمانی که قابلیت تعیین داشته باشد، وجه مشخصی را به دارنده سفته یا گیرنده سفته پرداخت نماید.
باید بدانید که سفته پشتوانه مالی ندارد و تنها یک تعهد مالی است، اما به دلیل تجاری بودن سند و به دلیل وصف تجریدی که از آن یاد کردیم، میتواند اهرم فشار قابل توجهی برای دارنده یا گیرنده سفته به حساب آید.
نکته دیگری که باید اشاره کنیم آن است که اسناد مالی اصولا به عنوان وسیله پرداخت دین شناخته میشوند. به عبارت دیگر اصل بر آن است که سند مالی به سبب دین و تعهدی که صادرکننده به عهده داشته است صادر گردیده است.
در واقع زمانی که شخصی سند مالی به دیگری ارائه مینماید، فرض بر آن است که تعهد مالی به عهده داشته و از طریق سند مالی آن را پرداخت کرده است، پس وصف تضمینی داشتن اسناد مالی اولین نتیجه از آن سند نیستند.
به همین سبب است که گفته میشود سند مالی نشانگر وجود تعهد مالی صادرکننده است، برای مثال هزینه خرید یک مال است که در قالب سند تجاری پرداخت شده است، حال چنانچه شخص ادعا داشته باشد که سند مالی را نه به واسطه تعهد مالی که داشته بلکه به علل دیگری همچون تضمین تعهدات تحویل نموده است، صادرکننده است که باید رابطه موجود را اثبات و احراز نماید.
و الا باید صرف نظر از وصف ضمانی داشتن سفته که به عنوان تضمین تعهدات تحویل شده بوده، از عهده پرداخت آن در موعد مقرر قانونی برآید.

منظور از سفته حسن انجام کار چیست؟
هر قراردادی که به نحو صحیح بین طرفین تنظیم میگردد از یک تعهد اصلی و چندین تعهد فرعی تشکیل میشود. تعهد اصلی هر قرارداد را موضوع قرارداد تشکیل میدهد که میتواند شامل تحویل مال، انجام کار یا خودداری از انجام کار خاصی باشد.
تعهدات جانبی نیز در هر قرارداد با هدف ایجاد تعادل قراردادی یا از حیث تعریف و تشریح تعهدات اصلی قرارداد ذکر میگردند. در هر حال تعهداتی که طرفین ضمن قرارداد به عهده میگیرند، مطلوب آن است که از عهده انجام آنها برآیند.
نقض تعهدات قراردادی نه تنها به سلامت و اجرای قرارداد لطمه وارد میآورد بلکه حقوق قانونی برای متعهدله ایجاد مینماید که با طرح دعوا نزد مرجع صالح آغاز میگردد. تصمیمگیری در مرجع قضایی نسبت به نقض تعهدات اصولا مدت زمانی به طول میانجامد و حکم مرجع رسیدگیکننده میتواند شامل الزام به انجام تعهد، اعلام فسخ قرارداد یا موارد دیگر باشد.
در چنین حالتهایی میتواند جبران خساراتی که به واسطه عدم انجام تعهدات شخص متحمل شده است را نیز خواستار شد، لیکن باید در نظر داشته باشید که
- اولا باید رابطه قراردادی احراز گردد،
- ثانیا نقض تعهدات تایید شود و همچنین ورود خسارت تایید و جبران خسارات مورد حکم قرار گیرد.
- در نهایت نیز مرحله اجرا رای به جبران خسارات پیچیدگیهای خاص خود همچون شناسایی مال و اجرای حکم را به همراه دارد.
برای دوری کردن از پیچیدگیهای یاد شده طرفین قرارداد برخی ابزارهایی در اختیار دارند که میتوانند با رضایت دو طرفه آنها را ایجاد و اعمال نمایند. از جمله این ابزارها را باید تضمین حسن انجام کار دانست.
تضمین یاد شده به این معناست که شخص متعهد، ضمانتی که میتواند از نوع اسناد تجاری همچون سفته و چک باشد، برای انجام تعهدات خود به طرف مقابل یعنی متعهدله تحویل مینماید. این تضمین در صورتی که متعهد از عهده تعهدات خود برآید و رابطه قراردادی به واسطه اجرای تعهدات خاتمه یابد آزاد خواهد شد و به وی مسترد میگردد.
اما چنانچه متعهد در اجرای تعهدات خود موفق نباشد، از محل تضمین حسن انجام کاری که ارائه نموده است میتوان جبران خسارات ناشی از نقض تعهدات را اجرا کرد.
در این جا باید در نظر داشته باشیم که جبران خسارات از محل سفته حسن انجام کار میتواند از طریق ارجاع امر به رسیدگی قضایی، احراز تخلف انجام شده و در نتیجه دریافت خسارات از محل سفته به طریق حکم قضایی باشد و یا میتواند در قرارداد طرفین به متعهدله این حق داده شده باشد که راسا از محل سفته حسن انجام کار، خسارات وارده به خود را جبران نماید.
اما در هر صورت سفتهای که از بابت تضمین حسن انجام کار به طرف مقابل سپرده میشود، به عنوان یک وسیله تضمینی برای اجرا تعهدات است و تنها در زمانی امکان مطالبه و وصول را خواهد داشت که نقض تعهدات صورت گرفته باشد. حال آن که با توجه به آنچه که در رابطه با اسناد مالی و وصف تجریدی بودن آنها بیان کردیم، عملا این امکان وجود دارد که سفته حسن انجام کار محلی از سواستفاده یا حداقل اهرم فشاری برای طرف مقابل قرار گیرد.
سفته حسن انجام کار را در انواع قراردادها میتوان دریافت نمود و اتفاقا امری رایج در قراردادهای مختلف است که به عنوان تضمین از متعهد چنین سفتهای اخذ شود، اما یکی از محلهایی که بسیار سفته حسن انجام کار دریافت میشود، زمانی است که طرفین به واسطه یک قرارداد کار با هم مرتبط هستند که در نتیجه توسط کارفرما از کارگر اخذ میگردد.
امری که در قانون جدید نگرانیهای خاصی نسبت به آن اعلام شده است که در بندهای بعدی بررسی خواهد شد.
سفته حسن انجام کار در چه شرایطی اخذ میشود؟
همانطور که اشاره کردیم سفته حسن انجام کار به عنوان یک سند تضمینی است که برای تضمین انجام تعهدات دریافت میگردد. در نتیجه طبیعی است که محل اخذ آن به زمانی بازگردد که تعهداتی در میان باشد.
تعهدات قراردادی بیشترین میزبان تضامین حسن انجام کار و از جمله سفتهها هستند. تعهدات قراردادی را میتوان در انواع قراردادها به ویژه قراردادهای ساخت و مشارکت، قراردادهای کار یا قراردادهایی که یک طرف آن یک ارگان یا نهاد دولتی یا نیمه دولتی است مشاهده نمود.
در نظر داشته باشیم که تعهدات شالوده و پایه هر قراردادی هستند. در واقع جز در قراردادهای خرید و فروشی که موضوع آن مستقیما انتقال مالکیت یک مال است، در دیگر انواع قراردادها حتی موضوع اصلی نیز از جنس تعهد است.
حتی در قراردادهایی که موضوع اصلی آن را شاید نتوانیم در نگاه اول از جنس تعهد معرفی کنیم نیز تعهدات جانبی وجود دارد که یا برای اجرای موضوع قرارداد ضروری شناخته میشود و یا به عنوان تعهدات مازاد به عهده طرفین قرار داده شده است.
در هر صورت هر شخصی که به واسطه یک قرارداد متعهدله یک تعهد قرار گرفته است، تمایل دارد که از اجرای قرارداد و منتفع شدن از موضوع قرارداد مطمئن باشد. به همین سبب است که با وجود ابزارهای قانونی که برای پیگیری و جبران خسارات در صورت نقض انجام تعهدات وجود دارد، برخی ابزارهای تکمیلی و قراردادی پیشبینی شدهاند که متعهدله اطمینان خاطر بیشتری ببخشد.
پس همانگونه که مشاهده میشود سفته حسن انجام کار را میتوان در کلیه رابطههای قراردادی که در آن تعهدی به چشم میخورد و از بابت ایجاد تضمین در اجرا شدن تعهدات قراردادی از متعهد اخذ نمود. این قراردادها میتواند از نوع قرارداد کار باشند و یا هر نوع قرارداد دیگری را شامل شوند.
نکته دیگری که باید اشاره کنیم آن است که این سفتههای تضمین حسن انجام کار محل اخذ خسارات احتمالی خواهند بود که در صورت نقض تعهد یا عدم اجرای تعهد به متعهدله تحمیل شده است.
حال ممکن است که طرفین در رابطه قراردادی که با هم تنظیم کردهاند، وجود زیان وارده را صرفا به دلیل نقض تعهد انجام شده اثبات شده بدانند و در نتیجه قید شود که در صورت نقض انجام تعهد، سفته توسط دارنده ضبط و اجرا خواهد شد، یا ممکن است که ضبط و اجرای سفته حسن انجام کار مشروط شده باشد به اینکه نقض تعهد و ورود ضرر احراز گردد.
در صورتی که احراز نقض تعهد و ورود ضرر ضرورت داشته باشد، ممکن است که مرجع صالح جهت رسیدگی سیستم حقوقی در نظر گرفته شود که در نتیجه میتوان به دستگاه قضا جهت رسیدگی و تعیین تکلیف مراجعه نمود و یا ممکن است که هیات حل اختلافی بین طرفین مقرر شده باشد. و البته که ممکن است تعیین تکلیف و اعلام نظر را به داوری سپرد که در این صورت داوری منتخب طرفین درباره سرنوشت سفته حسن انجام کار تعیین تکلیف خواهد نمود.

به اجرا گذاشتن سفته حسن انجام کار به چه معناست؟
همانطور که دانستیم سفته حسن انجام کار به عنوان تضمینی برای انجام تعهدات قراردادی از شخص متعهد توسط متعهدله دریافت میگردد. به واسطه این سند مالی دریافت شده دارنده میتواند خسارات وارده به خود را جبران نماید.
اما جملهای که بسیار به گوش ما میخورد به اجرا گذاشته شدن سفته حسن انجام کار است. این جمله به چه معناست؟
در نظر داشته باشید که تنها در صورتی سفته برای دارنده ارزش خواهد داشت که از محل آن بتواند خسارات خود را جبران نماید. پس سند مالی که در اختیار دارد باید به وسیله پرداخت تبدیل گردد. سفته خود به تنهایی پشتوانه مالی ندارد اما به عنوان سندی که بدهی صادر کننده را نشان میدهد میتواند وسیلهای برای پرداخت از دیگر اموال صادرکننده همچون وجوه نقد یا اموال منقول و غیرمنقول وی واقع شود.
آنچه که باید در نظر داشته باشیم آن است که حتی اگر دارنده سفته به واسطه توافقات قراردادی، حق ضبط و اخذ مبلغ سفته را برای خود رزرو هم کرده باشد، باز هم نمیتواند راسا از عهده اجرای بر آید بلکه باید از تشریفات اجرا و امکانات اجرای آرا و اسناد مالی کمک گرفته و ترتیب اجرای اسناد تجاری را طی نماید.
پس یا دارنده سفته به واسطه رابطه قراردادی و نقض تعهدی که انجام شده است از طریق دادگاه صالح ورود خسارات و در نتیجه لزوم جبران خسارات از محل سفته را تایید میکند و سپس با توجه به رای دادگاه رسیدگیکننده درخواست اجراییه داده و رای صادره را اجرا خواهد نمود.
و یا آن که دارنده راسا نسبت به ضبط سند مالی یعنی سفته اقدام مینماید. سپس از طریق اجرای اسناد تجاری یعنی اجرای ثبت درخواست صدور اجراییه ثبتی را میدهد. سپس به واسطه اجراییه ثبتی که دریافت نموده است میتواند محلی برای جبران خسارات خود از دیگر اموال و داراییهای صادرکننده سفته ایجاد نماید.
اما در هر صورت در نظر داشته باشید که سفته یک سند مالی و تجاری است که راسا پشتوانه مالی ندارد بلکه میتواند واسطه برداشت و دریافت خسارات از دیگر اموال صادر کننده از جمله وجوه نقد یا اموال منقول و غیرمنقول وی قرار گیرد.
با توجه به اینکه طیف قابل توجهی از سفتههای حسن انجام کار به واسطه وجود رابطه کار از کارگر اخذ میگردد و با توجه به نگرانیهایی که از این بابت وجود دارد، به چند موضوع در خصوص سفته حسن انجام کاری که از کارگر اخذ شده باشد اشاره میکنیم.
سفته حسن انجام کار نباید وسیله ایجاد فشار روانی باشد
در نظر داشته باشیم که سفته به عنوان یک سند تجاری و به واسطه ویژگیهای ذاتی که دارد میتواند با سهولت به مرحله اجرا گذارده شود، نکتهای که نگرانیهای به حقی برای کارگران ایجاد کرده است.
به همین سبب بیان میشود که چنانچه سفته حسن انجام کار از کارگر همچون هر قرارداد دیگر و هر رابطه حقوقی دیگری اخذ شده باشد، مانعی در بین نیست و خلاف قانونی صورت نگرفته است. لیکن چنانچه سفته تبدیل به وسیلهای شود که فشارهای ناروا و غیرقانونی به کارگر به واسطه آن وارد آید، خروج از قانونی صورت گرفته و رفتار کارفرما در این صورت قانونی و صحیح و قابل پذیرش نخواهد بود.
انواع فشارهایی که میتوان برای کارگران و کارمندان تصور کرد همچون اجبار و الزام آنها به انجام امور خارج از وظیفه، ساعات کاری مازاد بر قانون، مجبور کردن کارگر به تمدید قرارداد یا قبول مسئولیتهای غیرحقیقی است. که کلیه این موارد از جمله مصادیق رفتارهای غیرقانونی هستند که میتوانند محل شکایت از کارفرما و اعتراض در محاکم رسیدگی به دعاوی کار قرار گیرند.
امری که در نهایت نیز احراز و اثبات آن بسیار دشوار است و در حقیقت امتیاز اصلی، یعنی سند تجاری، در سند کارفرما وجود دارد که میتواند محل استفاده قرار گیرد.
در قانون کار سخنی از اجازه یا رد دریافت سفته حسن انجام کار از کارگران نشده است به همین سبب نیز حقوقدانان تفاسیری را مجبور هستند ارائه نمایند. مطابق با همین اطلاعات است که بیان میشود اخذ سفته حسن انجام کار از کارگر چنانچه همچون هر تضمین حسن انجام کار دیگری باشد، یعنی برای اطمینان از انجام تعهدات قانونی، منع نخواهد داشت و یک عمل مجاز قانونی است.
لیکن در صورتی که سفته به ابزار اعمال فشار به کارگر بدل شود و یا سواستفاده از کارگر به واسطه سفته حسن انجام کاری که از وی اخذ شده است صورت گیرد، وارد فضایی شدهایم که تخلفات قانونی صورت گرفته است و عمل واقع شده قانونی نخواهد بود.
به همین سبب نیز در اصلاحیهای که بنا است به قانون کار وارد شود، دریافت سفته و چک از کارگران به عنوان اسناد تضمین حسن انجام تعهدات منع شده است و در نتیجه پس از تصویب قانون یاد شده، دیگر محمل قانونی برای دریافت اسناد تضمینی از کارگران اعم از چک یا سفته به بهانه تضمین انجام تعهدات وجود نخواهد داشت.
در نهایت در نظر داشته باشیم که هر گاه مرجع رسیدگی و تصمیمگیری همان مرجعی باشد که سند مالی یعنی سفته را در اختیار دارد، اعم از آنکه رابطه اولیه رابطه کار یا هر قرارداد دیگری باشد، عملا امکان سواستفاده و اعمال فشار به صادرکننده سفته وجود خواهد داشت. امری که در صورت احراز در مرجع قانونی میتواند تبعاتی برای دارنده سفته به همراه آورد.
منبع : آرگا





















