دسته ها
پنج شنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵

تاریخچه ایل قشقایی و نگاهی به سرگذشت این ایل بزرگ ایرانی

  • شیوا فهیمی
  • ۱۵ آذر ۱۴۰۲
  • ۰

ایل قشقایی یکی از پرجمعیت ترین و بزرگترین ایل های ایران به حساب می آید که در تاریخ ایران نقش مهمی داشته است. این مطلب به تاریخچه ایل قشقایی می پردازد.

ایل قشقایی مانند تمام ایل های بزرگ کشور از قبایل با ریشه های قومی مختلف ترک، کرد، لر و عرب تشکیل شده است. اما اکثر قشقایی ها ریشه ترک دارند و بیشتر شیعه مذهب می باشند. در این مطلب قصد داریم پیرامون تاریخچه ایل قشقایی صحبت کنیم.

آشنایی با تاریخچه ایل قشقایی

ایل قشقایی تاریخچه ای پر فراز و نشیب دارد. این ایل یکی از اتحادیه های ایلی اخیر ایران و ترکیبی از قبایل با ریشه های قومی مختلف ترک، کرد، لر و عرب می باشد. ولی بیشتر اقوام آن ریشه ترک داشته و تقریبا همه به گویشی از زبان های ترکی غربی صحبت می کنند که ترکی نامیده می شود.

اکثریت ایل قشقایی شیعه مذهب هستند و مرکز اصلی این ایل در استان فارس می باشد ولی به علت وسعت اراضی و قلمرو در سایر استان ها نیز ساکن می باشند. قشقایی ها در دوره های مختلف به مرور به این سرزمین ها از جمله گچساران، اصفهان، خوزستان و … کوچ کرده و در آن جا ساکن شده اند.

ایل قشقایی یکی از پرجمعیت ترین ایل های ایرانی می باشد که آن را جزئی از ترکمانان دشت قبچاق تلقی می کنند که بعدها به هند، عراق، سیستان و استان فارس مهاجرت نموده اند. ایل قشقایی در گذر زمان و مدرنیته هنوز آداب و رسوم خود را حفظ کرده و از زندگی در طبیعت بهره می برد.

از ویژگی های مهم ایل قشقایی زندگی در سیاه چادر، موسیقی های محلی، استفاده از خوراک های سنتی می باشد. به طور کلی ایران به علت موقعیت خاص جغرافیایی، نقش عظیمی در تاریخ خاورمیانه داشته است. اقوام بسیاری در طول تاریخ در ایران زندگی کرده اند.

به عبارتی در تاریخچه ایل قشقایی اشاره شده این اقوام از سرزمین های حاشیه ترکستان که به ایران وابسته بودند به فلات ایران مهاجرت و در این جا ساکن شدند. در منابع همچنین آمده این قوم در سرزمینی به اسم قشق و طایفه ای به اسم قشقه زندگی می کرده اند. رودخانه ای هم در نزدیکی این سرزمین به اسم قاشقا وجود داشت.

این قوم به زبان ترکی و گوشی قشقه ای حرف می زدند و در ترکستان و ازبکستان ساکن بوده اند. قشقایی ها در دوره های مختلف وارد سرزمین ایران شده و در آنجا ساکن شده اند.

پیر ابرلینگ در کتاب کوچ نشینان قشقایی فارس نوشته است:

در دوره شاه اسماعیل صفوی کسانی به فرماندهی امیر قاضی شاهیلو که قشقایی بود برای گسترش مذهب شیعه به سرزمین فارس آمدند و با اتحاد با دیگر چادرنشینان این منطقه، ایل قشقایی را تشکیل دادند.

در مورد تاریخچه ایل قشقایی نظرات متفاوتی بیان شده است. روسای ایل قشقایی به طایفه شاهیلو متعلق بودند. نخستین رییس ایل، امیر غازی شاهیلو نام داشت. وی در روستای درویش زندگی می کرد و برای مردم ارزش و قداست بالایی داشت. هنوز هم مردم برای زیارت قبر ایشان به این روستای می روند.

بر اساس روایاتی که از این دوره به جای مانده، امیر غازی به شاه اسماعیل صفوی جهت تثبیت مذهب شیعه کمک کرد. با مطالعه تاریخ متوجه می شوید که در آغاز قرن هجدهم میلادی قشقایی ها نقش خود را در تاریخ فارس نشان دادند. در قرن هجده فردی به اسم جان محمد آقا که به جانی آقا نیز مشهور بود، ریاست قشقایی ها را بر عهده داشت.

فرزندان جانی آقا، اسماعیل خان و حسن خان بودند که نقش موثری در فتح هند توسط نادر ایفا نمودند. با گذشت زمان این قوم با غضب نادر روبرو شدند و نادر اسماعیل خان را کور کرد و کشت. این موضوع موجب شد که قشقایی ها مجبور شوند به درگز، کلات نادری و سرخس خراسان رضوی کوچ نمایند. سعید نفیسی در کتاب تاریخ معاصر ایران این طور می نویسد:

گروهی از قزلباش‌ها در دوره شاه اسماعیل صفوی برای حراست و دفاع از مرزهای جنوبی کشور به فارس انتقال داده شدند. این گروه با ایجاد اتحاد بین ایل‌های فارس، ایل قشقایی را تشکیل دادند.

ایل قشقایی در دوران زندیه

با شروع پادشاهی کریم خان زند، اسماعیل خان به وی نامه نوشت و از او خواست تا به ایل خود در فارس برگردد. کریم خان خواسته او را قبول کرد و قشقایی ها به فارس برگشتند. پس از آن، اسماعیل خان به یکی از افراد معتمد کریم خان تبدیل شد. برخی عقیده دارند فردی که در تابلوی کریم خان زند در کنار وی ایستاده و به نظر نابینا است، اسماعیل خان می باشد. محل نگهداری تابلو مذکور در موزه بریتانیا است.

در دوران پرآشوب بعد از مرگ کریم خان زند، اسماعیل خان به علت ارتباطی که با زکی خان داشت، فرمانداری فارس را مدعی شد. وی بعد از کشته شدن زکی خان اعدام شد. فرزند اسماعیل خان به اسم جان محمد آقا و شهرت جانی آقا یا جانی خان پس از او به ریاست ایل قشقایی رسید.

وی حامی جعفر خان زند بود. با روی کار آمدن آقا محمد خان قاجار او به قشقایی ها حمله نمود ولی آن ها با پناه بردن به کوه ها نجات پیدا کردند. کریم خان زند در اصفهان حکمران بود، اسماعیل خان در نامه ای از وی درخواست کرد که اجازه دهد ایلش به فارس برگردد.

کریم خان این درخواست را قبول کرد و قشقایی ها توانستند به فارس برگردند. بعدها اسماعیل خان به یکی از افراد معتمد وی تبدیل شد

ایل قشقایی در دروان قاجار

در پی شکست لطفعلی خان از آقا محمد خان قاجار و روی کار آمدن سلطنت قاجار، جانی آقا و اقوامش به کوه‌های زاگرس پناه بردند، جایی که ایشان تا مرگ آقا محمد خان در آن مخفی بودند. آقا محمد خان انتقام خود را از ایل قشقایی با فرستادن بخشی از ایل به شمال ایران گرفت.

از طرف دیگر در همان دوران بسیاری از طوایف لر و کرد که به همراه کریم خان زند به فارس آمده بودند به ایل قشقایی ملحق شدند و به این خاطر موجب افزایش قابل ملاحظه جمعیت این ایل شد. در سال ۱۸۱۸ جانی آقا مقام ایلخانی را کسب کرد،

پس از جانی آقا، فرزند ارشدش محمدعلی خان جانشین او شد. با اینکه محمدعلی خان همیشه مریض بود و بیشتر از باغ ارم شیراز به رهبری ایل می پرداخت، قدرت زیادی به دست آورد. نه تنها قشقایی ها بلکه سایر ایل های مهم فارس از جمله بهارلو، آینالو و … هم تحت اقتدار او قرار گرفتند.

محمدعلی خان در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه به شیراز برگشت و بعد از سه سال از دنیا رفت و برادر او، محمد قلی خان، که البته قدرتش به دلیل ثبات دولت مرکزی محدودتر بود، جانشین او شد. بعد از مدتی قاجاریان که به پسر بزرگ حاج ابراهیم کلانتر، بیمناک بودند به  علی محمد خان لقب قوام الملکی دادند و وی را حکمران فارس نمودند.

همچنین پنج ایل باصری، عرب، نفر، بهارلو و اینانلو را با عنوان خمسه متحد ساخته و ایلخانی اش را به قوام داده تا مقابل قشقایی‌ها قرار بگیرد. در این مدت، رییس ایل قشقایی از دنیا رفت و ایلخانی به پسر وی سلطان محمد رسید. سلطان محمد با سیاست نبود. به طوری که در دوره ریاست او، ایل قشقایی، با بحران قحطی مواجه شد و تا زمان مرگ، عنوان ایلخانی را حفظ کرد.

اما به علت سست عنصری، کسی از وی حساب نمی برد و خان های سطح پایین، علنا اوضاع را در اختیار گرفتند. این اوضاع سبب فروپاشی ایل شد و حدود ۵ هزار خانوار قشقایی از این طریق به ایل بختیاری ملحق شدند. فقط زمانی که اسماعیل خان صولت الدوله در سال ۱۹۰۴ ایلخان شد، قشقایی ها مجددا قدرت و همبستگی قبلی خود را به دست آوردند.

ایل قشقایی در دوران پهلوی

در ادامه بررسی تاریخچه ایل قشقایی در دوران پادشاهی رضاشاه، قشقایی ها آسیب های زیادی از سختی ها دیدند. در سال ۱۹۲۶ صولت الدوله و پسر بزرگ وی ناصر خان به عنوان نماینده مجلس جدید به تهران دعوت شدند. ولی به زودی دریافتند که در واقع زندانیان شاه هستند.

این دو وادار به همکاری با دولت مرکزی و خلع سلاح ایل قشقایی شدند. بعد از آن از مصونیت نمایندگی خلع و زندانی شدند. در این حال فرماندهان نظامی در راس طایفه های مختلف ایل قشقایی قرار گرفته و افراد ایل به پیروی از قانون خدمت اجباری شاه وادار شدند. همچنین نظام مالیاتی جدیدی تدوین شد که مورد سو استفاده قرار گرفت.

در دوره ایلخانی صولت الدوله قشقایی ها قدرت تازه ای به دست آورده و در این مدت ایران را مظفرالدین شاه اداره می کرد. صولت الدوله در شیراز به قدرت زیادی رسید و کنترل بیشتر سرزمین های عشایری را در اختیار گرفت. قابل ذکر است در انقلاب مشروطه فارس دچار آشوب شد.

 قشقایی ها به مشروطه خوان ملحق شدند و با تسلط بختیاری ها بر تهران قوام هم با آن ها همراهی کردند. صولت الدوله هم با بختیاری ها بر ضد قوام متحد شدند. صولت الدوله در زندان رضا شاه در سال ۱۳۱۱ کشته شد. اسماعیل خان قشقایی معروف به صولت الدوله از مشاهیر سیاسی ایل خود بود. وی سردار عشایر و ایلخان بزرگ و صاحب نام قشقایی ها به شمار می رفت که نقش مهمی در شکل گیری تاریخچه ایل قشقایی داشت.

او مبارزات بسیاری برای حفظ ایل قشقایی انجام داد. سابقه مبارزات صولت الدوله به دوره مشروطه بر می گردد. وی با نظامیان انگلیسی که در جنوب کشور بودند هم در جریان جنگ جهانی اول، مبارزه نمود. صولت الدوله در ۱۶ مهر ماه سال ۱۳۱۱ در زندان قصر از دنیا رفت.

مهاجرت ایل قشقایی

در تاریخچه ایل قشقایی بعد از تبعید برادران قشقایی، دولت سیاستی جدید را برای اجبار قشقایی ها به زندگی شهرنشینی اتخاذ کرد. کمبود مراتع، توسعه سرمایه داری، محدودیت های ایجادی دولت و تضعیف نهادهای طایفه ای سبب بروز اختلالات گسترده ای شد که زندگی عشایری را غیر ممکن می نمود.

این موارد سبب شد که هزاران ایلیاتی به شهرهایی مانند شیراز، آبادان، بوشهر و اهواز مهاجرت کنند و به عنوان کارگر در صنایع نفت و کارخانجات به کار مشغول شوند. تغییر در سبک زندگی، مهمترین مانع در مسیر کنترل مستقیم دولت بر قشقایی ها، یعنی اتحاد آن ها را از بین برد.

به طوری که دولت در سال ۱۹۶۳ اعلام نمود که دیگر ایلی وجود ندارد و آن چنان به پیروزی خود مطمئن بود که اجازه اقامت ملک منصور خان و محمدحسین خان را در ایران و در جایی خارج از فارس را صادر کرد.

در پایان این مطلب از همراهی شما سپاسگزاریم. همچنین پیشنهاد می شود در صورت تمایل برای آشنایی با تاریخچه ایل بختیاری و تاریخچه قوم تات روی لینک ها کلیک کنید.

منبع : آرگا

مطالب مرتبط
مطالب داغ
همچنین ببینید
مشاهده دیدگاه های این مطلب
دیدگاه های مطلب
۰ دیدگاه برای این نوشته

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *