درخت نارنج یکی از درختان میوه ای است که در مناطق گرم و نیمه گرمسیری ایران به خوبی رشد کرده و میوه ای معطر و پرکاربرد تولید می کند. این درخت اگر به درستی مراقبت نشود، به مرور شاخه های خشک و زائد زیادی پیدا می کند که باعث می شود رشد کلی آن کند شود. هرس یکی از مهم ترین کارهایی است که باید به طور منظم روی درخت نارنج انجام شود تا هم شکل ظاهری درخت حفظ شود و هم میوه دهی آن بهتر باشد. هرس درخت نارنج یک کار دقیق و حساب شده است که باید با اطلاعات کافی انجام شود. اگر این کار را در زمان اشتباه یا به روش غلط انجام دهید، ممکن است به درخت آسیب جدی بزنید یا میوه دهی آن را برای یک سال از بین ببرید. در ادامه این مطلب با هرس اصولی درخت نارنج در باغ آشنا خواهید شد.
هرس درخت نارنج و اهمیت آن
هرس یعنی حذف شاخه های اضافی، خشک، بیمار یا ضعیفی که رشد درخت را مختل می کنند و انرژی آن را هدر می دهند. درخت نارنج اگر هرس نشود، شاخه های بسیار زیادی تولید می کند که با هم رقابت کرده و در نهایت هیچ کدام به درستی رشد نمی کنند. وقتی شاخه ها زیاد می شوند، نور خورشید به داخل تاج درخت نمی رسد و بخش های پایینی و میانی درخت در سایه می مانند. این سایه باعث می شود گل دهی و میوه دهی درخت در آن قسمت ها کم شود یا کلا متوقف شود. علاوه بر این، تراکم زیاد شاخه ها محیط مناسبی برای رشد قارچ ها و آفات مختلف ایجاد می کند. با هرس منظم، درخت سالم تر می ماند، میوه های بزرگ تر و باکیفیت تری می دهد و طول عمر بیشتری دارد.
بهترین زمان برای هرس نارنج
بهترین زمان هرس درخت نارنج اواخر زمستان یا اوایل بهار است، یعنی وقتی سرمای شدید تمام شده اما شکوفه ها هنوز باز نشده اند. در این زمان درخت از خواب زمستانی بیدار می شود و شیره گیاهی شروع به حرکت می کند، بنابراین زخم های ناشی از هرس خیلی سریع تر ترمیم می شوند. هرس در تابستان اصلا توصیه نمی شود، چون درخت در اوج فعالیت است و آسیب وارده به آن بسیار بیشتر خواهد بود. هرس در زمستان هم خطر یخ زدگی محل برش را دارد و ممکن است بافت درخت آسیب ببیند. اگر هرس کمی دیرتر انجام شود و درخت وارد مرحله گلدهی شده باشد، باید صبر کنید تا گل ها بریزند و بعد هرس کنید. برای هرس بهداشتی که فقط شاخه های بیمار و خشک را حذف می کند، می توان در طول سال و در هر زمانی اقدام کرد.
ابزارهای لازم برای هرس نارنج
قیچی هرس دستی برای شاخه های نازک تر از یک سانتی متر مناسب ترین ابزار است و باید لبه ای تیز و تمیز داشته باشد. برای شاخه های ضخیم تر بین یک تا سه سانتی متر باید از قیچی هرس دو دستی یا لپر استفاده کنید که فشار بیشتری وارد می کند. اره هرس برای شاخه های ضخیم تر از سه سانتی متر کاربرد دارد و باید دندانه های تیز و ریزی داشته باشد. قبل از هرس باید همه ابزارها را با الکل یا محلول آب و وایکتس ضد عفونی کنید تا بیماری از یک شاخه به شاخه دیگر منتقل نشود. ضد عفونی بین هر بار برش، به خصوص وقتی شاخه ای بیمار هرس می کنید، خیلی مهم است. داشتن دستکش محکم و عینک ایمنی هم برای محافظت از دست و چشم الزامی است.
انواع هرس نارنج
هرس درخت نارنج انواع مختلفی دارد، که شامل موارد زیر می شود:
- هرس فرم دهی: اولین نوع هرس است که روی درختان جوان زیر پنج سال انجام می شود و هدف آن شکل دادن به ساختار اصلی درخت است.
- هرس تولیدی: این نوع هرس روی درختان بالغ انجام می شود و هدف آن بهبود میوه دهی با حذف شاخه های زائد و باز کردن تاج درخت است.
- هرس بهداشتی: این نوع هرس یعنی حذف شاخه های خشک، بیمار، شکسته یا آلوده که در هر زمانی از سال می توان انجام داد.
- هرس احیایی: برای درختان خیلی پیر یا رها شده از این هرس استفاده می شود که ساختار تاجشان کاملا به هم ریخته است و نیاز به بازسازی دارد.
- هرس سبک: این نوع هرس فقط شامل کوتاه کردن سر شاخه ها می شود و برای حفظ اندازه درخت در باغ های کوچک استفاده می شود.
توجه داشته باشید انتخاب نوع هرس بستگی به سن درخت، وضعیت آن و هدف باغدار دارد.
مراحل هرس فرم دهی در درختان جوان
وقتی نهال نارنج را می کارید، اولین کار این است که ارتفاع آن را بین شصت تا هشتاد سانتی متر از سطح زمین کوتاه کنید تا انشعابات اصلی درست شکل بگیرند. در سال اول، سه تا پنج شاخه قوی که زاویه خوبی با تنه دارند را به عنوان شاخه های اصلی نگه می دارید و بقیه را حذف می کنید. شاخه هایی که زاویه شان با تنه کمتر از چهل و پنج درجه است، در هنگام بارگیری شکننده می شوند و لازم است حذف شوند. در سال دوم و سوم، روی هر شاخه اصلی دو تا سه شاخه فرعی نگه دارید تا ساختار محکمی ایجاد شود. هدف از این کار این است که نور بتواند به تمام قسمت های درخت برسد و هوا به خوبی در تاج درخت جریان داشته باشد. این مرحله از هرس پایه و اساس میوه دهی خوب در سال های آینده را می گذارد.
نحوه هرس شاخه های اصلی و فرعی
هنگام هرس شاخه های اصلی باید برش را درست بالای یک جوانه یا انشعاب فرعی انجام دهید تا شاخه دوباره رشد کند. برش باید یکنواخت و تمیز باشد و هیچ پارگی یا لبه ناهمواری روی چوب نماند، چون همین ناهمواری ها محل ورود قارچ و بیماری هستند. برای شاخه های ضخیم، ابتدا از زیر یک برش نیمه انجام دهید و بعد از بالا برش اصلی را بزنید تا وزن شاخه باعث پاره شدن پوست تنه شود. بعد از هرس شاخه های ضخیم، روی زخم باید خمیر هرس یا قیر باغبانی بمالید تا از ورود بیماری و خشک شدن زخم جلوگیری شود. هرگز بیشتر از یک سوم کل تاج درخت را در یک نوبت هرس نکنید چون این کار درخت را دچار شوک می کند. اگر کار هرس زیاد است، آن را در دو مرحله با فاصله چند هفته ای انجام دهید.
حذف شدن شاخه های خشک و مرده
شاخه های خشک و مرده اولین چیزهایی هستند که باید حذف شوند چون نه تنها بی فایده اند بلکه محل زندگی آفات و بیماری ها هستند. شاخه هایی که یکدیگر را قطع می کنند یا روی هم سایه می اندازند باید یکی از آن ها حذف شود. پاجوش ها یعنی شاخه هایی که از پایه تنه یا زیر پیوندگاه رشد می کنند باید فورا حذف شوند. چون انرژی زیادی می گیرند و میوه خوبی نمی دهند. شاخه هایی که به صورت عمودی و خیلی سریع رشد می کنند و اصطلاحا «تیرشاخه» نامیده می شوند، معمولا بی بار هستند و باید از ته بریده شوند. شاخه هایی که به سمت پایین یا داخل تاج درخت رشد می کنند هم باید حذف شوند چون مانع تهویه و نورگیری می شوند. شاخه های بیمار که لکه، زخم یا تغییر رنگ غیر عادی دارند را هم باید کاملا از درخت جدا کنید.
نحوه هرس درختان پیر و رها شده
اگر درخت نارنجی دارید که سال هاست هرس نشده و شاخه های خیلی زیاد و درهمی دارد، باید با صبر و در چند مرحله کار کنید. در مرحله اول فقط شاخه های کاملا خشک، مرده و بیمار را حذف کنید و دست به بقیه نزنید. بعد از چند هفته که درخت با این تغییر کنار آمد، مرحله دوم را شروع کنید و شاخه های رو هم افتاده و تیر شاخه ها را حذف کنید. هرگز بیشتر از یک سوم تاج درخت را در مرحله نبرید تا درخت دچار شوک شدید نشود. بعد از هر مرحله، درخت را کود بدهید و آبیاری منظم داشته باشید تا سریع تر بهبود پیدا کند. معمولا بازسازی یک درخت رهاشده دو تا سه سال طول می کشد و نباید انتظار داشت در یک فصل همه چیز درست شود.
مراقبت های بعد از هرس
بلافاصله بعد از هرس باید روی زخم شاخه های ضخیم هرس یا قیر باغبانی بزنید تا از ورود قارچ و باکتری جلوگیری شود. آبیاری منظم بعد از هرس خیلی مهم است چون درخت برای ترمیم زخم ها و رشد شاخه های جدید به آب کافی نیاز دارد. یک هفته بعد از هرس می توانید کود ازته بدهید تا رشد شاخه های جدید تحریک شود، اما نباید بلافاصله بعد از هرس کود دهید. همه شاخه های بریده شده، به خصوص آن هایی که بیمار بودند، را از زیر درخت جمع کنید و بسوزانید تا آفات و بیماری ها در خاک باقی نمانند. در روزهای اول بعد از هرس، اگر آفتاب خیلی شدید است، می توانید با آب پاش ملایم روی درخت آب بپاشید تا تنش کمتر شود. پیگیری وضعیت درخت در هفته های بعد از هرس مهم است تا مطمئن شوید جوانه های جدید دارند می زنند.
تأثیر هرس بر میوه دهی نارنج
وقتی هرس به درستی انجام شود، در فصل بعدی گل دهی و میوه دهی درخت به طور قابل توجهی بهتر می شود چون انرژی درخت به شاخه های اصلی و میوه دار هدایت می شود. نور بهتر به داخل تاج درخت نفوذ می کند و این باعث می شود میوه ها بزرگ تر، رنگ دارتر و شیرین تر شوند. هوای بهتری که بعد از هرس در تاج درخت جریان پیدا می کند. خطر بیماری های قارچی را کم می کند و درخت سالم تر می ماند. درختانی که هر سال به موقع هرس می شوند، معمولا پایداری بیشتری در میوه دهی دارند و سال های کم باری کمتری دارند. کیفیت اسانس پوست نارنج که برای مصارف صنعتی و خوراکی اهمیت دارد هم در درختان هرس شده بهتر است. میوه هایی که از درختان هرس شده برداشت می شوند، ماندگاری بیشتری هم دارند.
اشتباهات رایج در هرس نارنج
یکی از شایع ترین اشتباهات این است که مردم با ابزار کند یا نامناسب هرس می کنند و این کار به جای یک برش تمیز، بافت شاخه را له می کند و راه ورود بیماری را باز می کند. هرس بیش از حد و بریدن بیشتر از نصف تاج درخت در یک نوبت یکی دیگر از اشتباهات رایج است که درخت را ضعیف می کند. بعضی ها فکر می کنند نباید از محل اتصال شاخه به تنه برش بزنند و کمی بالاتر می برند که این کار باعث می شود یک تکه چوب مرده روی درخت باقی بماند. ضد عفونی نکردن ابزار بین هر برش هم اشتباه بزرگی است که می تواند بیماری را از یک بخش به کل درخت منتقل کند. هرس در اواسط تابستان یا اواسط زمستان هم می تواند آسیب جدی به درخت بزند.
امیدواریم مطالب این مقاله برای شما مفید بوده باشد، در پایان به شما پیشنهاد می کنیم مقالات گل ندادن درخت نارنج، آفات درخت نارنج و کاشت درخت نارنج را نیز مطالعه فرمایید.
منبع : آرگا
