دسته ها
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵

آشنای با نظریه سازنده گرایی و ویژگی های مهم آن

  • فلاح
  • ۱۸ اسفند ۱۴۰۲
  • ۰

نظریه سازنده گرایی ریشه در اندیشه های علمی و فلسفی دانشمندانی همچون ویگوتسکی، پیاژه، روانشناسان گشتالتی، جان دیوئی و برونر دارد که بر نقش فعالی یادگیرنده در درک و فهم و ساختن علم و دانش تأکید کرده اند.

نظریه های جدیدی که در روانشناسی و آموزش و پرورش به عنوان نظریه سازنده گرایی یا نظریه سازندگی به کار می روند، اغلب ریشه در اندیشه های فلسفی و علمی گذشته دارند. سازنده گرایی اندیشه ای است که بر اساس یادها، ادراکات و دیگر ساخت های ذهنی پیچیده به صورت فعال توسط فرد و در ذهن او ایجاد می شوند، نه اینکه از بیرون به درون ذهن وارد شوند. سازنده گرایی یک رویکرد یادگیری است که بر فعال بودن یادگیرنده در ساختن دانش و فهم متمرکز است. در ادامه مطلب به نقد و بررسی نظریه سازنده گرایی خواهیم پرداخت.

نظریه سازنده گرایی چیست؟

نظریه سازنده گرایی بر آماده کردن یادگیرنده برای حل مسئله در موقعیت حقیقی تأکید دارد و به این ایده که هر یک از ما دیدگاه خود را از جهان با تجربه های شخصی و طرح واژه هایی که می سازیم، متمرکز است. این رویکرد به طور تدریجی، گسترش پیدا کرده و در بیشتر کشورها در حال اجرا است. مطالعات نشان می دهد که این شیوه در دراز مدت باعث افزایش رشد شناختی در دانش آموزان می شود. سازنده گرایی ریشه در اندیشه های فلسفی و علمی دانشمندانی مانند ویگوتسکی، پیاژه، روانشناسان گشتالتی، برونر و به خصوص جان دیوئی دارد که بر نقش فعال یادگیرنده در درک و فهم و ساختن علم و دانش تأکید داشته اند.

سانتراک برای نظریه سازنده گرایی این تعریف را عنوان کرده است: یک نوع یادگیری است که بر فعال بودن یاد گیرنده در ساختن دانش و فهم تأکید می کند.

انواع نظریه سازنده گرایی

یادگیری معنادار از بعد سازنده گرایی

خلق فعال ساختار دانش از تجارب شخصی هر شخص نشأت می گیرد. به بیان دیگر هر یک از یادگیرندگان بر اساس تجربه های شخصی خود یک تفسیر از جهان به شکل فردی می سازند و بر این باور هستند که دانش یک فرد به فرد دیگر منتقل نمی شود. زیرا دانش حاصل تفسیر شخصی از تجربه های گوناگون است که تحت تأثیر عواملی مانند سن، جنس، قومیت و نژاد قرار می گیرند.

بر اساس نظریه سازنده گرایی، دانش در فرایند مستمر با تجربه مستقیم شکل می گیرد و ذهن مثل یک صافی است که دادهای جهان را از خود عبور می دهد تا به حقیقت منحصر به فرد دست پیدا کند. به همین خاطر نظریه سازنده گرایی بر عکس شناخت گرایی و رفتار گرایی دانش را مستقل از ذهن فرد نمی داند و جهان خارج از ذهن را نفی نمی کند. این نظریه معتقد است که هر کدام از ما الگوها و قواعد خاص خود را می سازیم.

فلسفه سازنده گرایی ریشه در فلسفه عمل گرایی دارد. اصول سازنده گرایی بر پایه آگاهی از یادگیری بنا شده است. مهم ترین پیام سازنده گرایی این است که دانش به یادگیرندگان منتقل نمی شود بلکه یادگیرندگان، اصول مربوط به دانش را خود به خود می سازند. هدف مهم و نهایی نظریه سازنده گرایی، حمایت از یادگیرندگان است تا در آن ها مهارت حل مسئله، تجزیه و تحلیل و تفکر انتقادی، ارزشیابی و آفرینش را تقویت کند. دیدگاه سازنده گرایی تغییر از انتقال دانش توسط مدرس و ساخت دانش توسط یادگیرندگان را به شدت توصیه می کند.

ویژگی های مهم نظریه سازنده گرایی

هیچ دانشی به طور مطلق وجود ندارد، بلکه تمام دانش ها نسبی و ساختنی هستند. به جهت تأیید این مطلب باید افزود که در گذشته اصول و قواعد زیادی وجود داشت که با پیشرفت بشریت و علم همه اصول و قوانین اعتبار خود را از دست دادند. یادگیری تنها در یک متن یا در یک زمینه مشخص اتفاق نمی افتد. انسان برای یادگیری از همه اماکن و موقعیت ها استفاده می کند و اصول مهم یادگیری نباید تنها در مدرسه، آزمایشگاه و… شکل بگیرد.

اصول نظریه سازنده گرایی

اصول مهم نظریه سازنده گرایی

زمانی که صحبت از سازنده گرایی می شود، در حقیقت لازمه آن پذیرفتن سه اصل مهم است که از آن به عنوان پیش فرض استفاده می شود:

  • دانش در بستر اجتماع شکل می گیرد.
  • ادراک در تعامل با محیط شکل می گیرد و نمی توان در خصوص چیزی که یاد گرفته شده جدا از اینکه چگونه یاد گرفته شده، سخن گفت.
  • تعارض شناختی یک نوع محرک برای یادگیری است.

مبانی روش سازنده گرایی

  • دانش بیشتر از دیدگاه کل گرا مورد توجه و تأکید قرار می گیرد.
  • نظریه سازنده گرایی پاسخ های یادگیرندگان را به عنوان شیوه های دیگر تفکر پذیرفته است.
  • مدرس و فراگیر با یکدیگر پیشرفت یادگیری را بررسی و ارزیابی می کنند.
  • نظریه سازنده گرایی بر نظریه شناختی یادگیری تمرکز می کند.
  • یادگیری به عنوان یک پروسه مهم تلقی می شود.
  • یادگیری فرایند ساخت دانش محسوب می شود.
  • مدرسین از شیوه های توسعه فکر استفاده می کنند.
  • خود فراگیر دانش را می سازد و مدرس تسهیل کننده این پروسه مهم است.
  • فرایند یادگیری و توسعه تفکر مهم است.

انواع نظریه سازنده گرایی

انواع نظریه سازنده گرایی به شرح زیر است:

ویژگی های مهم نظریه سازنده گرایی

۱. سازنده گرایی روانشناختی یا درون زاد

خواستگاه این نظریه، تحول شناختی پیاژه است. به همین خاطر به آن سازنده گرایی شناختی هم می گویند. همانطور که می دانید دانش از طریق فرایندهای انطباق، سازمان و جذب ساخته می شود. نام دیگر سازنده گرایی روانشناختی متأثر از نظریه پیاژه سازنده گرایی درون زاد است. اسمیت، ریو و ادانل سازنده گرایی درون زاد را به این صورت تعریف می کنند: ساختن دانش تازه از ساخت های ذهنی نشأت می گیرد و ساخت های محیطی در خصوص این موضوع کم رنگ تر است.

پیروان نظریه سازنده گرایی رواشناختی وابسته به اندیشه های پیاژه هدف آموزش و پرورش را حمایت از علاقه ها و نیازهای کودکان بیان می کنند. زیرا آن ها معتقدند که یادگیری معمولا یک اقدام فردی است. به همین خاطر شیوه آموزشی آن ها یادگیرنده محور است.

از ویژگی های این آموزش می توان به یادگیری اکتشافی، فعالیت ها و تکالیفی که باعث می شود دانش آموزان پروسه های فکری و مفاهیم را به چالش بکشند، اشاره کرد. علاوه بر این نظریه سازنده گرایی به فنون پرسش گری که باورهای دانش آموزان را می کاوند و آزمون ها و امتحان هایی که این باورها و اعتقادات را تشویق می کنند، توجه می کند.

۲. سازنده گرایی برون زاد

نقطه مقابل نظریه سازنده گرایی درون زاد، نظریه برون زاد است. این نوع سازنده گرایی بر این فرض استوار است که کسب دانش عبارت است از: بازسازی جهان بیرون از ذهن توسط یادگیرنده. به بیان دیگر دانش از محیط نشأت می گیرد. به همین خاطر یادگیرنده دانش را از راه بازنمایی ساخت های موجود در محیط بنا می کند.

دیدگاه و نظریه سازنده گرایی برون زاد در ساختن دانش بر تأثیر نیرومند جهان بیرون از ذهن، به راهکارهایی مانند تجربه کردن، رویارویی با الگوها و آموش دیدن تأکید می کند. درستی دانش تا آن اندازه است که واقعیت هستی را به شکل دقیق انعکاس می کند.

در نظریه سازنده گرایی برون زاد به این باور توجه شده است که یک واقعیت مستقل خارج از ذهن یادگیرنده وجود دارد که برای یادگیرنده قابل دانستن بوده و دانش شخص حاصل درونی سازی حقیقت بیرونی است. نتیجه این فعالیت، درونی سازی فرایندها و ساخت های شناختی است که با ساخت های موجود در جهان واقعی مطابقت دارد.

۳. سازنده گرایی رادیکال

افراطی ترین نظریه سازنده گرایی از جهت تأکید بر نقش یادگیرنده در ساختن دانش، سازنده گرایی رادیکال است. بر اساس این نظریه تمام دانش بشری حاصل ادراک است که از سازندگی مبتنی بر فعالیت هدفمند ایجاد می شود. بر این اساس تمام دانش ها نسبی و وابسته به فردا هستند. به همین دلیل دانش در هر فردی با فرد دیگر متفاوت است.

سازنده گرایان افراطی بر این باورند که خارج از جهان ذهنی شخص هیچ دنیای دیگری وجود ندارد و می گوید تنها واقعیت موجود آن چیزی است که فرد ادراک می کند و آن را می سازد. با توجه به این استدلال، درستی و نادرستی شناخت ها و ادراک افراد قابل وارسی نیست و گزینش از بین دیدگاه های گوناگون در یادگیری، امر نسبی به شمار می رود.

پیروان سازنده گرایی رادیکال برای دانش و فهم شخص استقلال زیادی قائل هستند و آن را به هیچ عنوان بازنمای دنیای خارجی نمی دانند. به گونه ای که برخی از افراد واقعیت بیرون از ذهن را به طور کامل انکار می کنند. از نظر این افراد هر چند که دانش از تجربه ساخته می شود، اما آنچه ایجاد می شود بازنمایی درستی از واقعیت یا جهان بیرون نیست. به باور او، یادگیرنده نقش سازگارانه یا انطباقی ایفا می کند و هدف عمده رسیدن به این دانش انطباقی، ساختن یک الگوی کارآمد از تجربه است که به فرد امکان عمل کردن مؤثر در محیط را می دهد.

اصول مهم سازنده گرایی

۴. شناخت موقعیتی در مقابل شناخت کلی

سؤال مهمی که در خصوص تعریف دانش و یادگیری در این نظریه مطرح می شود، این است که دانش یا شناخت، درونی، کلی، کاملا قابل انتقال و وابسته به زمان یا مکانی است که در آن ساخته می شود. سازنده گرایان به خصوص پیروان نظریه سازنده گرایی اجتماعی معتقد به شناخت موقعیتی و یادگیری موقعیتی هستند و می گویند: دانش و یادگیری را نمی توان از موقعیت یا بافتی که در آن یاد گرفته می شود جدا کرد.

به بیان دیگر دانشی که ما می آموزیم دارای ماهیت اجتماعی و وابسته به زمینه است. علاوه بر این به موقعیت خاصی که در آن آموخته می شود، گره خورده است. بر اساس این نظریه مهم یک دانش که در موقعیت خاص به وجود آمده است در موقعیت دیگر کاربردی ندارد. حالا اگر قصد داشته باشیم یادگیری را به دیگر موقعیت ها تعمیم دهیم، باید موقعیت های دیگر را با شرایط مشابه ایجاد کنیم. به همین دلیل این نظریه اصطلاح تکالیف اصیل یا فعالیت اصلی را معنا می کند.

۵. سازنده گرایی دیالکتیکی یا اجتماعی

مفاهیم سازنده گرایی اجتماعی ریشه در اندیشه های ویگوتسکی دارد. از نظر ویگوتسکی تعامل اجتماعی یا ارتباط بین افراد در جامعه به خصوص ارتباط کلامی کلید ساختن دانش است. به همین دلیل این نظریه، سازنده گرایی دیالکتیکی نامیده می شود. این نظریه می گوید دانش در یک بافت اجتماعی وجود دارد و در بین افراد مشترک است. به همین دلیل ابزار اساسی دانش تعامل بین یادگیرنده و محیط اجتماعی است.

سازنده گرایی اجتماعی پذیرفته شده ترین و شناخته ترین نوع سازنده گرایی است. علاوه بر ویگوتسکی دانشمندان دیگری نظیر جان دیوئی و برونر نیز بر این نظریه تأثیرگذار بوده اند. ویگوتسکی در این زمینه می گوید: هر چند که یادگیری در ذهن یادگیرنده صورت می گیرد، اما حاصل تعامل اجتماعی است و از طریق فعالیت، ایجاد ارتباط و تعامل با دیگران ساخته می شود. او اعتقاد داشت که الگوهای فکری و مهارت های شناختی محصول فعالیت های شخصی هستند و تاریخچه فردی تعیین کننده اصلی چگونگی تفکر آن فرد محسوب می شود.

یک مضمون مهم در اندیشه های نظری برونر این است که یادگیری یک پروسه فعال است که در آن یادگیرندگان مفاهیم تازه یا اندیشه ها را براساس دانش خود جاری می کنند. او معتقد است که ساخت های شناختی شخص به تجارب، معنی و سازمان داده و امکان یادگیری را فراهم می کنند. از سوی دیگر برخی جان دیوئی را سازنده گرای اجتماعی می دانند، زیرا او تفکر را محصول تعامل محیط و شخص می دانست. او برای یادگیری فعال ارزش زیادی قائل بود و در یادگیری و آموزش بر تعامل اجتماعی و زبان تأکید داشت.

آشنایی نظریه سازنده گرایی

امیدواریم مطالب این مقاله برای شما عزیزان مفید بوده باشد. در پایان پیشنهاد می کنیم مقالات نظریه اسکینر، نظریه گشتالت و نظریه های یادگیری را نیز مطالعه فرمایید.

منبع : آرگا

مطالب مرتبط
مطالب داغ
همچنین ببینید
مشاهده دیدگاه های این مطلب
دیدگاه های مطلب
۰ دیدگاه برای این نوشته

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *